Hormonalna terapia menopauzalna: rodzaje i ryzyka
Hormonalna terapia menopauzalna (HTM, po angielsku HRT) to uzupełnianie hormonów, których po menopauzie brakuje. Najczęściej stosuje się ją na uderzenia gorąca i potliwość nocną, tzw. objawy naczynioruchowe. Poniżej opis rodzajów terapii i ryzyk na podstawie brytyjskich wytycznych NICE (aktualizacja z kwietnia 2026) oraz Europejskiego kodeksu walki z rakiem.
Ważne: to informacja ogólna, nie zalecenie. Wybór terapii zależy od wieku, chorób, wywiadu rodzinnego i objawów, więc zawsze ustala się go z lekarzem. NICE zastrzega, że opisane korzyści i ryzyka dotyczą stosowania w zarejestrowanych dawkach.
Rodzaje terapii
- Złożona (estrogen i progestagen): NICE zaleca ją osobom z macicą. Progestagen chroni błonę śluzową macicy.
- Sam estrogen: dla osób po całkowitym usunięciu macicy.
- Ciągła i sekwencyjna: w terapii ciągłej estrogen i progestagen przyjmuje się razem codziennie, a w sekwencyjnej estrogen codziennie, a progestagen zwykle przez około połowę miesiąca.
- Doustna i przezskórna: estrogen można przyjmować doustnie albo przez skórę (plaster, żel, spray), a progestagen doustnie, w plastrze lub przez wkładkę wewnątrzmaciczną.
- Dopochwowy estrogen na suchość i dolegliwości moczowo-płciowe: NICE zaleca go także osobom stosującym terapię systemową. Wchłania się głównie miejscowo, a poważne działania niepożądane są bardzo rzadkie.
Przy każdej terapii NICE zaleca stosowanie najniższej skutecznej dawki. Rozmowa o HTM powinna obejmować: złożona czy sam estrogen, doustna czy przezskórna, rodzaje hormonów, sekwencyjna czy ciągła oraz dawka i czas stosowania.
Na co pomaga i co jest alternatywą
NICE zaleca zaproponować HTM osobom z objawami naczynioruchowymi. Dodatkowo, a także gdy HTM jest przeciwwskazana lub niechciana, można rozważyć terapię poznawczo-behawioralną dopasowaną do menopauzy. Gdy HTM jest nieodpowiednia, przy umiarkowanych i ciężkich objawach NICE wskazuje jako opcję fezolinetant. HTM można rozważyć także przy objawach depresyjnych niespełniających kryteriów rozpoznania depresji, które pojawiły się mniej więcej w tym samym czasie co inne objawy menopauzy (przy rozpoznanej depresji obowiązują osobne wytyczne), a testosteron przy obniżonym pożądaniu, gdy sama HTM nie pomaga (według adnotacji NICE z 2015 r. to zastosowanie poza rejestracją). Ryzyko złamań w trakcie stosowania HTM jest mniejsze, ale ta korzyść słabnie po odstawieniu.
Dla osób z rakiem piersi w wywiadzie lub wysokim ryzykiem NICE zaznacza w sprawie ziela dziurawca, że są pewne dowody na łagodzenie objawów, ale nie wiadomo, jaka dawka jest właściwa, preparaty różnią się składem, a możliwe są groźne interakcje (m.in. z tamoksyfenem, lekami przeciwzakrzepowymi i przeciwdrgawkowymi).
Ryzyka i korzyści według NICE
Dla osób bez wcześniejszej choroby, której dotyczy dany wiersz. Jak obie terapie wpływają na wybrane wyniki zdrowotne:
| Wynik zdrowotny | Szczegóły |
|---|---|
| Długość życia | HTM złożona: raczej bez zmian Sam estrogen: raczej bez zmian |
| Rak piersi | HTM złożona: ryzyko jest zwiększone, a to zwiększenie rośnie z czasem stosowania i jest większe u aktualnie stosujących. Maleje po odstawieniu, ale utrzymuje się co najmniej 10 lat. Bardzo małe zwiększenie ryzyka zgonu z powodu raka piersi. Terapia sekwencyjna: ryzyko niższe niż przy ciągłej, ale wyższe niż bez HTM Sam estrogen: bardzo małe lub brak zwiększenia ryzyka |
| Rak błony śluzowej macicy | HTM złożona: złożona ciągła: ryzyko maleje; sekwencyjna: może się nieco zwiększać, zwłaszcza przy dłuższym stosowaniu, mniejszej liczbie dni progestagenu i wyższej dawce estrogenu Sam estrogen: u osób z macicą ryzyko rośnie, dlatego im tej terapii się nie zaleca |
| Rak jajnika | HTM złożona: bardzo niewielkie zwiększenie ryzyka Sam estrogen: bardzo niewielkie zwiększenie po 5 latach, rośnie z czasem stosowania |
| Choroba wieńcowa | HTM złożona: ryzyko nie rośnie Sam estrogen: ryzyko nie rośnie |
| Udar | HTM złożona: estrogen przezskórny: raczej bez wzrostu ryzyka; doustny: ryzyko rośnie (z dawką, czasem powyżej 5 lat i wiekiem rozpoczęcia) Sam estrogen: przezskórny: raczej bez wzrostu; doustny: ryzyko rośnie, bardziej przy rozpoczęciu po 60. roku życia |
| Zakrzepica żylna | HTM złożona: przezskórna: bez wzrostu; doustna: ryzyko rośnie, większe niż przy przezskórnej Sam estrogen: tak samo: przezskórna bez wzrostu, doustna ryzyko rośnie |
| Demencja | HTM złożona: może rosnąć, gdy terapię rozpoczęto w wieku 65 lat lub później Sam estrogen: raczej bez wzrostu |
| Cukrzyca typu 2 | HTM złożona: ryzyko nie rośnie, brak niekorzystnego wpływu na glikemię Sam estrogen: tak samo |
| Złamania | HTM złożona: ryzyko mniejsze w trakcie stosowania; korzyść słabnie po odstawieniu i może utrzymywać się dłużej po dłuższym stosowaniu Sam estrogen: tak samo |
NICE nie podaje w tym zestawieniu liczb, tylko odsyła do narzędzia pomocniczego z liczbą przypadków na 1000 osób. Warto poprosić lekarza o jego omówienie.
Arkusz oparty na Europejskim kodeksie walki z rakiem
Arkusz ma inny cel niż wytyczne NICE: dotyczy profilaktyki nowotworów, a nie leczenia objawów, i zaleca ostrożniejsze podejście. Opiera się na Europejskim kodeksie walki z rakiem (IARC) i przypomina, że HTM może zwiększać ryzyko raka piersi, błony śluzowej macicy i jajników, a ryzyko wzrasta przy dłuższym stosowaniu. Zaleca w miarę możliwości unikać lub ograniczać HTM, a po jej rozpoczęciu stosować jak najkrócej i w jak najmniejszych dawkach. NICE opisuje ryzyka osobno dla rodzajów terapii (m.in. przy złożonej ciągłej ryzyko raka błony śluzowej macicy maleje), a krótki arkusz kodeksu nie rozróżnia rodzajów i skupia się na ryzyku nowotworowym. Oba źródła zgadzają się, że ryzyko raka piersi przy terapii złożonej rośnie z czasem stosowania, a terapię należy prowadzić w najmniejszej skutecznej dawce.
Kiedy trzeba zachować szczególną ostrożność
- Podwyższone ryzyko zakrzepicy żylnej, także przy BMI powyżej 30 kg/m2: NICE radzi rozważyć terapię przezskórną zamiast doustnej. Przy dużym ryzyku (silny wywiad rodzinny, dziedziczna trombofilia) rozważa się konsultację hematologa przed terapią.
- Choroba wieńcowa lub udar w wywiadzie: terapię omawia i oferuje, jeśli jest to właściwe, lekarz z doświadczeniem w menopauzie (przy czynnej lub niedawnej chorobie zakrzepowo-zatorowej tętnic jest to według NICE zastosowanie poza rejestracją).
- Rak piersi w wywiadzie lub wysokie ryzyko raka piersi: informacja o wszystkich opcjach i skierowanie do specjalisty.
- Cukrzyca typu 2: HTM można rozważyć po uwzględnieniu chorób współistniejących, w razie potrzeby po poradzie specjalisty.
Przebieg terapii: krwawienia, kontrole, odstawienie
- U osób z macicą krwawienie z pochwy jest częstym działaniem niepożądanym w pierwszych 6 miesiącach terapii systemowej albo w ciągu 3 miesięcy od zmiany dawki lub preparatu. Po tym czasie niespodziewane krwawienie wymaga szybkiej pomocy medycznej.
- Przegląd leczenia po 3 miesiącach, a potem co roku; przy braku poprawy lub utrzymujących się działaniach niepożądanych skierowanie do specjalisty od menopauzy. Warto też pamiętać o badaniach przesiewowych zgodnie z zaleceniami krajowymi.
- Odstawienie: można zmniejszać dawkę stopniowo albo przerwać od razu. Stopniowe zmniejszanie może ograniczyć nawrót objawów w krótkim terminie, a na dłuższą metę nie ma różnicy. Objawy mogą wrócić. Terapię systemową kończy się po rozpoznaniu raka piersi.
Status w Polsce
W Rejestrze Produktów Leczniczych (stan z 05-10-2026) wszystkie sprawdzone pozycje z estradiolem, estriolem, progesteronem, dydrogesteronem i tibolonem (175 rekordów; lista nie jest pełnym wykazem, bo wyszukiwanie szło po substancjach) mają kategorię dostępności Rp, czyli są wydawane na receptę. Dobór preparatu należy do lekarza.
Źródła
Stan źródeł: 05-10-2026. Autor: Redakcja e-umed.pl. Treść nie przeszła recenzji lekarskiej. Nie uwzględniono polskich stanowisk towarzystw naukowych, bo dostępne wersje są starsze niż wytyczne NICE.
- NICE: Menopause: identification and management (NG23), opublikowane 12.11.2015, ostatnia aktualizacja 15.04.2026, pkt 1.4 do 1.9 i tabele skutków HTM
- Europejski kodeks walki z rakiem (IARC), arkusz informacyjny: Czy hormonalna terapia zastępcza zwiększa ryzyko zachorowania na raka? (na podstawie 4. edycji kodeksu, aktualizacja październik 2024)
- Rejestr Produktów Leczniczych URPL (rejestry.ezdrowie.gov.pl), kategoria dostępności, odczyt z 05-10-2026
