Antykoncepcja awaryjna: porównanie metod
Antykoncepcja awaryjna (EC) to sposób na zmniejszenie ryzyka ciąży po stosunku bez zabezpieczenia albo po zawodzie metody. Metody są trzy: wkładka wewnątrzmaciczna z miedzią, tabletka z octanem uliprystalu (UPA) i tabletka z lewonorgestrelem (LNG). Poniżej zestawienie z brytyjskich zaleceń FSRH i polskich charakterystyk produktów leczniczych (ChPL).
Ważne: czas ma znaczenie, więc jeśli ta sytuacja dotyczy Ciebie teraz, nie zwlekaj z kontaktem z lekarzem. Tekst jest informacją ogólną i nie zastępuje porady medycznej.
Kto i kiedy: okna czasowe
| Metoda | Szczegóły |
|---|---|
| Wkładka miedziana (Cu-IUD) | Do kiedy: do 5 dni po pierwszym niezabezpieczonym stosunku w cyklu albo do 5 dni od najwcześniejszej prawdopodobnej owulacji, zależnie co później Uwagi: Jedyna metoda skuteczna także po owulacji. Zapewnia od razu dalszą antykoncepcję. |
| Octan uliprystalu 30 mg (UPA) | Do kiedy: do 120 godzin (5 dni) po stosunku, jedna tabletka jak najszybciej Uwagi: Według FSRH skuteczniejszy niż LNG w całym oknie 0 do 120 godzin. |
| Lewonorgestrel 1,5 mg (LNG) | Do kiedy: według polskiej ChPL do 72 godzin, najlepiej w ciągu 12 godzin; według dowodów FSRH jest nieskuteczny po 96 godzinach Uwagi: Przy stosunku 96 do 120 godzin temu wśród tabletek tylko UPA ma szansę zadziałać. |
Między 72 a 96 godziną polska ChPL lewonorgestrelu nie przewiduje stosowania, a FSRH opisuje takie użycie jako poza rejestracją. W tym przedziale i później właściwym wyborem jest UPA albo wkładka. Jeśli od któregoś stosunku minęło 96 do 120 godzin, FSRH wskazuje UPA jako pierwszy wybór tabletkowy, nawet gdy był też stosunek w ostatnich 96 godzinach.
Doustna EC działa przez opóźnienie owulacji. Jeśli owulacja już była, tabletki według dostępnych dowodów nie są skuteczne, a dokładnego terminu owulacji nie da się przewidzieć. Dlatego tabletkę przyjmuje się niezwłocznie.
EC rozważa się po stosunku bez zabezpieczenia w dowolnym dniu cyklu, a także gdy zawiodła zwykła antykoncepcja hormonalna lub była stosowana nieprawidłowo. Co robić w tej drugiej sytuacji, opisuje poradnik zapomniana tabletka antykoncepcyjna.
Status w Polsce
W Rejestrze Produktów Leczniczych (stan z 05-10-2026) preparaty z ulipristalem 30 mg i lewonorgestrelem 1500 mcg, które sprawdziliśmy, mają kategorię dostępności Rp, czyli są wydawane na receptę. Status może się zmienić. Sprawdzone przez nas preparaty tabletkowe wymagają więc recepty. Skontaktuj się z lekarzem tego samego dnia, bo liczą się godziny, i nie czekaj na termin planowej wizyty.
Co wybrać: czynniki
- Czas od stosunku. Po 96 godzinach LNG odpada, zostaje UPA albo wkładka.
- Ryzyko ciąży z danego stosunku. Jeśli stosunek mógł wypaść w 5 dniach przed owulacją, ryzyko jest bardzo wysokie, a FSRH wskazuje wtedy UPA jako pierwszy wybór wśród tabletek.
- Masa ciała. FSRH: skuteczność LNG może być mniejsza przy BMI powyżej 26 kg/m2 lub masie powyżej 70 kg; zaleca się wtedy UPA albo podwójną dawkę LNG (3 mg), a nie wiadomo, co jest skuteczniejsze. Wkładka miedziana nie jest znana jako zależna od masy ciała (przy wyższym BMI częściej dochodzi do jej wydalenia). Polskie ChPL (zarówno UPA, jak i LNG) mówią, że dane o osłabieniu działania przy większej masie ciała są ograniczone i niejednoznaczne, i że EC należy zastosować jak najszybciej niezależnie od masy ciała.
- Leki indukujące enzymy (w ostatnich 4 tygodniach, m.in. ziele dziurawca, karbamazepina, ryfampicyna). ChPL UPA nie zaleca w takiej sytuacji UPA i proponuje wkładkę miedzianą. ChPL LNG zaleca wkładkę, a dla osób, które jej nie chcą lub nie mogą jej użyć, podwójną dawkę LNG (dla tego połączenia nie ma badań).
- Inne sytuacje, o których trzeba powiedzieć lekarzowi. Ciężka astma leczona doustnymi glikokortykosteroidami lub leki zmieniające pH żołądka, np. inhibitory pompy protonowej (według ChPL wpływają na wchłanianie UPA, a kliniczne znaczenie przy pojedynczej dawce nie jest znane), niedawne przyjmowanie progestagenu (FSRH: może osłabić UPA), ciąża pozamaciczna lub zapalenie jajowodu w wywiadzie albo ciężkie choroby wątroby (lewonorgestrel, według ChPL).
- Dalsza antykoncepcja. Wkładka od razu chroni dalej. Po tabletce potrzebna jest osobna metoda (patrz niżej).
- Karmienie piersią. Po UPA polska ChPL nie zaleca karmienia przez tydzień (mleko należy odsysać i wylewać), natomiast FSRH uznaje, że po pojedynczej dawce UPA nie trzeba przerywać karmienia. Różnicę omów z lekarzem. Po LNG ChPL radzi przyjąć tabletkę zaraz po karmieniu i nie karmić przez co najmniej 8 godzin, a FSRH wskazuje, że ograniczone dane nie wykazują niekorzystnego wpływu na karmienie.
Jak to działa i czym EC nie jest
Tabletki opóźniają owulację, a nie przerywają ciąży: według ChPL oba leki nie powodują przerwania istniejącej ciąży, a FSRH pisze, że według dowodów doustna EC nie powoduje poronienia ani nie szkodzi bardzo wczesnej ciąży. Wkładka miedziana działa także po zapłodnieniu: hamuje zapłodnienie, a jeśli do niego dojdzie, zapobiega zagnieżdżeniu. FSRH przyjmuje, że ciąża zaczyna się od zagnieżdżenia. Dla osób, dla których ma to znaczenie, to ważna różnica między metodami.
Po przyjęciu tabletki
- Wymioty w ciągu 3 godzin od tabletki: należy przyjąć kolejną.
- EC nie chroni przy kolejnych stosunkach. Do następnej miesiączki potrzebna jest metoda mechaniczna, np. prezerwatywa.
- Po LNG FSRH radzi zacząć antykoncepcję hormonalną od razu. Po UPA FSRH zaleca odczekać 5 dni z rozpoczęciem antykoncepcji hormonalnej (w tym czasie prezerwatywy lub unikanie stosunków), a polska ChPL dopuszcza start od razu, ale z metodą mechaniczną do następnego cyklu. Powodem ostrożności jest to, że UPA może osłabić działanie antykoncepcji hormonalnej, a progestagen przyjęty po UPA może osłabić UPA. Wybór metody i termin startu omów z lekarzem.
- Nie łącz UPA z lewonorgestrelem.
- Jeśli w tym samym cyklu był kolejny niezabezpieczony stosunek, FSRH dopuszcza ponowne użycie doustnej EC. ChPL lewonorgestrelu nie zaleca powtarzania w jednym cyklu z powodu ryzyka zaburzeń cyklu. W takiej sytuacji skontaktuj się z lekarzem, a przy powtarzaniu się takich sytuacji omów stałą metodę.
- Najczęstsze działania niepożądane (około 10 procent osób): ból głowy, nudności, bolesne miesiączkowanie. Miesiączka może przyjść kilka dni wcześniej lub później, a po UPA u około 18,5 procent osób opóźniła się o ponad 7 dni.
Test ciążowy i kiedy do lekarza
- Wykonaj test ciążowy, gdy następna miesiączka spóźnia się o ponad 7 dni, jest słabsza niż zwykle albo towarzyszy jej nietypowy ból brzucha.
- Jeśli zaczęłaś stosować antykoncepcję hormonalną krótko po EC, krwawienie może wynikać z samej metody i nie musi być miesiączką, więc wykonaj test ciążowy mimo krwawienia. Ciążę wyklucza test z moczu wykonany 21 dni po ostatnim stosunku bez zabezpieczenia.
- Jeśli mimo EC dojdzie do ciąży, trzeba rozważyć także ciążę pozamaciczną, a krwawienie z macicy jej nie wyklucza. Skontaktuj się wtedy z lekarzem.
- Skontaktuj się z lekarzem, jeśli wymiotujesz po tabletce, bierzesz leki z listy wyżej, karmisz piersią albo nie jesteś pewna, ile czasu minęło od stosunku.
Zobacz też: antykoncepcja: przewodnik po metodach.
Źródła
Stan źródeł: 05-10-2026. Autor: Redakcja e-umed.pl. Treść nie przeszła recenzji lekarskiej.
- FSRH Clinical Guideline: Emergency Contraception (marzec 2017, zm. kwiecień 2026), pkt 2, 4, 7, 9, 10, 12, 13, 16, 18, 19
- Charakterystyka Produktu Leczniczego ellaOne 30 mg (octan uliprystalu): tekst w języku polskim, EMA, pkt 4.1 do 4.6
- Charakterystyka Produktu Leczniczego lewonorgestrel 1500 mikrogramów (przykład: Livopill, tekst z 16.01.2023), pkt 4.1 do 4.6
- Rejestr Produktów Leczniczych URPL (rejestry.ezdrowie.gov.pl), kategoria dostępności, odczyt z 05-10-2026
