Kto nie powinien stosować antykoncepcji złożonej

Tabletki, plaster i pierścień z estrogenem i progestagenem (antykoncepcja złożona) są dla wielu osób bezpieczne, ale nie dla wszystkich. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) ocenia, w jakich stanach zdrowia ta metoda jest niewskazana. Poniżej zestawienie z najnowszego wydania kryteriów kwalifikacji WHO (6. wydanie, listopad 2025) i z polskiej charakterystyki produktu leczniczego (ChPL).

Ważne: to nie jest narzędzie do samodzielnej diagnozy. Decyzję o antykoncepcji podejmuje się po wywiadzie i pomiarze ciśnienia, razem z lekarzem. WHO podkreśla, że kryteria są dokumentem referencyjnym i że ich stosowanie różni się między krajami. Przy kategorii 3 potrzebna jest ostrożna ocena kliniczna.

Jak czytać kategorie WHO

Poniższe kategorie dotyczą tabletek, plastra i pierścienia dopochwowego. Gdy kategoria różni się przy rozpoczynaniu i kontynuowaniu stosowania, podajemy obie. Zapis „3/4” oznacza, że kategoria zależy od ciężkości stanu lub od zestawu czynników.

Kategoria 4: nie stosować

Kategoria 3: zwykle nie zaleca się

• nadciśnienie: dobrze kontrolowane, ciśnienie 140 do 159 / 90 do 99 mm Hg oraz nadciśnienie w wywiadzie (także w ciąży), gdy ciśnienia nie można ocenić
• od 21 do 42 dni po porodzie (bez karmienia), gdy są inne czynniki ryzyka zakrzepicy żylnej (bez nich kategoria 2)
• migrena bez aury po 35. roku życia przy rozpoczynaniu; migrena bez aury przed 35. rokiem życia przy kontynuacji
• wiele czynników ryzyka chorób tętnic jednocześnie (wiek, palenie, cukrzyca, nadciśnienie, zaburzenia lipidowe): kategoria 3 lub 4. WHO zaznacza, że kategorii nie sumuje się mechanicznie
• cukrzyca z nefropatią, retinopatią, neuropatią lub inną chorobą naczyń albo trwająca ponad 20 lat: kategoria 3 lub 4 zależnie od ciężkości
• objawowa choroba pęcherzyka żółciowego leczona zachowawczo lub obecna; cholestaza związana z wcześniejszym stosowaniem tabletek
• ostre zapalenie wątroby lub jego zaostrzenie przy rozpoczynaniu: kategoria 3 lub 4
• niektóre leki: część leków przeciwpadaczkowych (fenytoina, karbamazepina, barbiturany, prymidon, topiramat, okskarbazepina), lamotrygina, ryfampicyna i ryfabutyna

Cztery dalsze stany kategorii 3 opisano w uwagach tabeli kategorii 4 powyżej: karmienie piersią od 6 tygodni do 6 miesięcy, okres do 21 dni po porodzie bez dodatkowych czynników ryzyka zakrzepicy, palenie po 35. roku życia poniżej 15 papierosów dziennie oraz rak piersi w przeszłości bez nawrotu od 5 lat.

Co nie wyklucza, ale wymaga rozmowy (kategoria 2)

Otyłość z BMI od 30, wywiad zakrzepicy u krewnych pierwszego stopnia, wiek 40 lat i więcej oraz nadciśnienie w ciąży w wywiadzie przy obecnie prawidłowym ciśnieniu mają kategorię 2: korzyści zwykle przeważają nad ryzykiem. Polska ChPL zwraca jednak uwagę, że przy otyłości ryzyko zakrzepicy istotnie rośnie, zwłaszcza gdy współistnieją inne czynniki.

Co dodatkowo mówi polska ChPL

Charakterystyki produktów leczniczych z tej grupy mają własną listę przeciwwskazań. Pokrywa się ona w dużej mierze z kategorią 4 WHO (zakrzepica żylna i tętnicza, migrena z objawami neurologicznymi, ciężkie nadciśnienie, cukrzyca z powikłaniami naczyniowymi, ciężkie choroby wątroby, rak piersi). Są w niej też stany, których nie ma w tabeli kategorii 4 WHO powyżej, wśród nich m.in.:

• hiperhomocysteinemia lub ciężka dyslipoproteinemia; nadwrażliwość na substancje czynne lub pomocnicze
• przeciwciała antyfosfolipidowe niezależnie od tocznia, przemijający napad niedokrwienny lub dławica piersiowa, wysokie ryzyko zakrzepicy żylnej z powodu wielu czynników ryzyka
• łagodny nowotwór wątroby (WHO poza gruczolakiem podaje dla ogniskowego rozrostu guzkowego kategorię 2) oraz nowotwory narządu rodnego zależne od hormonów (WHO dla raka endometrium i jajnika podaje kategorię 1)
• zapalenie trzustki, obecne lub przebyte, jeśli wiązało się z ciężką hipertriglicerydemią
• rozrost endometrium
• krwawienie z pochwy o nieznanej przyczynie. WHO dla krwawienia przed wyjaśnieniem przyczyny podaje dla tych metod kategorię 2, ale zastrzega, że przy podejrzeniu ciąży lub choroby podstawowej stan trzeba najpierw zbadać, a kategorię skorygować po ocenie; dokumenty się tu więc różnią
• ciąża lub jej podejrzenie
• jednoczesne stosowanie niektórych leków przeciwwirusowych na wirusowe zapalenie wątroby typu C (np. z ombitaswirem lub glekaprewirem)

Różnice między źródłami to powód, by o wszystkim rozmawiać z lekarzem, który zna Twój wywiad i ma przed sobą ulotkę konkretnego preparatu.

Ile wynosi ryzyko zakrzepicy

Według ChPL zakrzepica żylna rozwija się w ciągu roku u około 2 na 10 000 kobiet, które nie stosują antykoncepcji złożonej i nie są w ciąży. Przy tabletkach z lewonorgestrelem szacuje się 5 do 7 przypadków na 10 000 w ciągu roku (punkt środkowy około 6), a ryzyko jest największe w pierwszym roku stosowania. Przy tabletkach z dezogestrelem ChPL podaje szacunek 9 do 12 na 10 000 w ciągu roku. Liczba przypadków jest mniejsza niż oczekiwana u kobiet w ciąży lub po porodzie. Zakrzepica żylna bywa śmiertelna w 1 do 2 procent przypadków. Progestageny różnią się ryzykiem: najmniejsze wiąże się z lewonorgestrelem, norgestimatem i noretisteronem.

Objawy, przy których trzeba natychmiast do lekarza

W razie nagłych objawów udaru, zawału lub zatorowości zadzwoń na numer alarmowy 112.

ChPL każe zgłosić się do lekarza od razu i powiedzieć personelowi, że stosujesz antykoncepcję złożoną, jeśli pojawi się:

• Zakrzepica żył głębokich: obrzęk nogi lub stopy albo obrzęk wzdłuż żyły w nodze, ból lub tkliwość nogi (czasem tylko przy staniu lub chodzeniu), ucieplenie, czerwona lub przebarwiona skóra nogi.
• Zatorowość płucna: nagłe, niewyjaśnione spłycenie lub przyspieszenie oddechu, nagły kaszel (także z krwiopluciem), ostry ból w klatce piersiowej, ciężkie zamroczenie lub zawroty głowy, przyspieszone lub nieregularne bicie serca.
• Udar: nagłe zdrętwienie lub osłabienie twarzy, ręki lub nogi, zwłaszcza po jednej stronie; nagłe trudności z chodzeniem, zawroty głowy, utrata równowagi lub koordynacji; nagłe splątanie, trudności z mówieniem lub rozumieniem; nagłe zaburzenia widzenia w jednym oku lub obu oczach; nagły, ciężki lub długotrwały ból głowy bez przyczyny; utrata przytomności lub omdlenie, z drgawkami lub bez.
• Zawał serca: ból, uczucie dyskomfortu, ociężałość, ucisk lub pełność w klatce piersiowej, ramieniu lub poniżej mostka; dyskomfort promieniujący do pleców, szczęki, gardła, ramienia lub żołądka; uczucie pełności, niestrawności lub zadławienia; pocenie się, nudności, wymioty lub zawroty głowy; skrajne osłabienie, niepokój lub spłycenie oddechu; przyspieszone lub nieregularne bicie serca.
• Zamknięcie innych naczyń: nagły ból, obrzęk i lekko niebieskie przebarwienie kończyny.
• Zakrzep w oku: bezbolesne zaburzenia widzenia, które mogą przejść w utratę widzenia.

Niektóre z tych objawów (np. spłycenie oddechu, kaszel) są niespecyficzne i łatwo je wziąć za łagodniejsze stany, np. infekcję dróg oddechowych.

Jeśli którykolwiek ze stanów z listy przeciwwskazań ChPL wystąpi po raz pierwszy w trakcie stosowania, ChPL każe preparat natychmiast odstawić, a dalszą antykoncepcję ustal z lekarzem. Do tego czasu rozsądnie jest używać metody niehormonalnej, np. prezerwatywy (zalecenie redakcji). Zwiększenie częstości lub nasilenia migreny może być powodem do natychmiastowego przerwania. W razie pogorszenia stanu lub nowego czynnika ryzyka zgłoś się do lekarza prowadzącego.

Co dalej, jeśli antykoncepcja złożona Ci nie odpowiada

Inne metody mają własne kategorie. Przykładowo przy migrenie z aurą kategoria dla wkładki miedzianej wynosi 1, a dla tabletki złożonej 4. Wybór alternatywy omów z lekarzem ginekologiem lub lekarzem rodzinnym.

Zobacz też: antykoncepcja: przewodnik po metodach.

Źródła

Stan źródeł: 05-10-2026. Autor: Redakcja e-umed.pl. Treść nie przeszła recenzji lekarskiej.

• WHO: Medical eligibility criteria for contraceptive use, 6. wydanie (3 listopada 2025, ISBN 978-92-4-011558-3), pkt 3, 5.1 i 5.12 (tabela zbiorcza)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego złożonego hormonalnego środka antykoncepcyjnego (przykład: Marvelon, tekst z 04.09.2022), pkt 4.3 i 4.4 (Rejestr Produktów Leczniczych URPL: rejestry.ezdrowie.gov.pl)