Antykoncepcja a antybiotyki i inne leki
Antybiotyk a tabletki antykoncepcyjne to jedno z najczęstszych pytań o leki i antykoncepcję. Krótka odpowiedź z dokumentów pierwotnych brzmi: większość antybiotyków nie osłabia antykoncepcji hormonalnej, ale są wyjątki, a prawdziwe ryzyko wiąże się z innymi grupami leków, które przyspieszają rozkład hormonów w wątrobie (induktory enzymów). Zebraliśmy zasady z brytyjskich zaleceń FSRH oraz polskich charakterystyk produktów leczniczych (ChPL).
Ważne: stanowiska FSRH i ChPL nie zawsze się pokrywają, a w tekście pokazujemy je osobno. Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani farmaceuty. Listy leków w źródłach są przykładowe, więc przy każdym nowym leku (także bez recepty i ziołowym) sprawdź interakcję u lekarza lub farmaceuty.
Najważniejsze w skrócie
- Antybiotyki, które nie indukują enzymów: według FSRH nie wymagają dodatkowej ochrony, chyba że sam antybiotyk lub choroba, którą leczysz, wywołuje wymioty albo biegunkę.
- Ryfampicyna i ryfabutyna: to silne induktory enzymów i inny przypadek niż pozostałe antybiotyki (zob. niżej).
- Inne induktory: niektóre leki przeciwpadaczkowe, preparaty z dziurawcem i część leków na HIV mogą obniżać skuteczność tabletek złożonych, plastra, pierścienia, minipigułek (także z dezogestrelem i drospirenonem), implantu i doustnej antykoncepcji awaryjnej.
- Wkładki i zastrzyk: według FSRH nie są obniżane przez induktory enzymów.
Ulotka lub ChPL Twojego preparatu może zawierać inne zalecenie niż FSRH (np. ChPL Microgynon 21 zaleca mechaniczną metodę przez 7 dni po antybiotykoterapii, zob. niżej); w razie rozbieżności dopytaj lekarza lub farmaceutę. (to rada redakcji)
Skąd się wzięła obawa o antybiotyki
Dawniej obawiano się, że antybiotyki o szerokim spektrum zaburzają krążenie jelitowo-wątrobowe etynyloestradiolu, bo zmieniają florę jelit. FSRH wyjaśnia, że to krążenie nie wnosi istotnego wkładu w skuteczność złożonej antykoncepcji hormonalnej, a ugruntowane zalecenia, poparte dostępnymi danymi, mówią, że jej skuteczność nie jest wtedy obniżona.
Antybiotyki, które nie indukują enzymów
FSRH: dodatkowe środki antykoncepcyjne nie są potrzebne podczas stosowania antybiotyku, chyba że antybiotyk jest induktorem enzymów albo antybiotyk (lub choroba, którą leczy) wywołuje wymioty lub biegunkę. W wytycznej o antykoncepcji złożonej dodano, że większość antybiotyków o szerokim spektrum nie indukuje enzymów.
Przejrzane ChPL Marvelon, Ovulastan Forte, Midiana, Cerazette i Livopill nie zawierają w punkcie 4.5 zalecenia dodatkowej ochrony w związku z antybiotykami nieindukującymi enzymów (makrolidy, klarytromycyna i erytromycyna, są tam wymienione tylko jako inhibitory CYP3A4, które mogą zwiększać stężenie hormonów); wymieniają ryfampicynę (a część z nich także ryfabutynę, z zastrzeżeniem „prawdopodobnie”). Wśród przejrzanych ChPL Microgynon 21 jest jedyną, która zaleca mechaniczną metodę antykoncepcji do 7 dni po zakończeniu antybiotykoterapii (z wyjątkiem ryfampicyny i gryzeofulwiny) - to stanowisko różni się od zaleceń FSRH. (obserwacja redakcji z przeglądu tekstu ChPL, nie zapis ChPL)
Jeśli antybiotyk albo infekcja powoduje wymioty lub ciężką biegunkę, wchłanianie tabletki może być zaburzone. Zasady opisujemy w artykule wymioty lub biegunka a tabletka antykoncepcyjna.
Ryfampicyna i ryfabutyna
FSRH nazywa ryfampicynę i ryfabutynę silnymi induktorami enzymów. Dla tych dwóch leków nie stosuje się wyjątku, który FSRH dopuszcza w szczególnych okolicznościach przy innych induktorach (zwiększona dawka etynyloestradiolu pod kontrolą lekarza, bez gwarancji skuteczności). Nie jest to rozwiązanie do samodzielnego stosowania. (to rada redakcji, nie zapis ChPL)
W ChPL ryfampicyna jest wymieniona wśród substancji zwiększających klirens hormonów, a więc osłabiających tabletkę. Ryfabutyna jest w ChPL Marvelon i Cerazette wymieniona jako lek, który „prawdopodobnie” działa tak samo, a FSRH opisuje ją jako silny induktor, bez słowa „prawdopodobnie”. W ulotce plastra Evra leki na zakażenia wymieniono z przykładami ryfampicyny i gryzeofulwiny.
Inne leki, które mogą osłabiać antykoncepcję hormonalną
Mechanizm jest wspólny: lek pobudza enzymy wątroby (zwłaszcza CYP), przez co hormony płciowe są szybciej usuwane. ChPL opisują, że indukcja może być widoczna już po kilku dniach, a po zakończeniu leczenia może utrzymywać się około 4 tygodni. FSRH podaje ten sam okres: okres działania induktora i 28 dni po jego odstawieniu.
| Grupa leków | Przykłady wymienione w ChPL | Uwagi |
|---|---|---|
| Leki przeciwpadaczkowe | fenytoina, fenobarbital, prymidon, karbamazepina; prawdopodobnie okskarbazepina, topiramat, felbamat | FSRH traktuje topiramat jako potencjalny induktor niezależnie od dawki, bo lek jest teratogenny, a metabolizm hormonów antykoncepcyjnych bardzo się różni między osobami. |
| Dziurawiec zwyczajny (zioła, suplementy) | produkty zawierające ziele dziurawca zwyczajnego | W ChPL Marvelon wprost: nie należy stosować środków z dziurawcem w czasie przyjmowania tego preparatu. |
| Leki na HIV | rytonawir, efawirenz, newirapina | Wiele skojarzeń z inhibitorami proteazy i nienukleozydowymi inhibitorami odwrotnej transkryptazy może zarówno zwiększać, jak i zmniejszać stężenia hormonów. ChPL Marvelon, Cerazette i Midiana: w przypadku wątpliwości stosować dodatkową mechaniczną metodę antykoncepcji. FSRH odsyła do aktualnego sprawdzania interakcji w narzędziach wskazanych w wytycznej. |
| Bozentan, modafinil | bozentan lub bosentan (ChPL Marvelon, Cerazette, Midiana); modafinil (ChPL Evra) | Lista w ChPL zależy od preparatu, więc nie traktuj jej jako zamkniętej. |
| Gryzeofulwina (lek przeciwgrzybiczy) | w ChPL: „prawdopodobnie” induktor | FSRH: wydaje się nie być induktorem, ale w pojedynczych opisach przypadków zgłaszano zmianę krwawień lub ciążę; ze względu na możliwe działanie teratogenne zaleca dodatkowo prezerwatywy przy tabletce złożonej, minipigułce i implancie. |
Wpływ na różne metody antykoncepcji (FSRH)
| Metoda | Przy induktorze enzymów |
|---|---|
| Tabletka złożona, plaster, pierścień | Skuteczność może być obniżona; nie zaleca się stosowania w czasie leczenia induktorem i przez 28 dni po jego odstawieniu, FSRH zaleca inną skuteczną metodę. |
| Minipigułka (tradycyjna, desogestrel, drospirenon) | Skuteczność może być obniżona; ta sama zasada: nie zaleca się w czasie leczenia i przez 28 dni po nim, polecana jest inna skuteczna metoda. |
| Implant z etonogestrelem | Skuteczność może być obniżona; nie zaleca się w czasie leczenia i przez 28 dni po nim. |
| Zastrzyk (DMPA), wkładka z lewonorgestrelem, wkładka miedziana | Nie oczekuje się wpływu induktorów na skuteczność; dodatkowe środki ostrożności niepotrzebne, chyba że równocześnie stosujesz lek teratogenny (zob. sekcję o leku teratogennym). |
| Doustna antykoncepcja awaryjna | Skuteczność może być obniżona (zob. sekcję o antykoncepcji awaryjnej). |
FSRH zaleca osobom przyjmującym induktory enzymów skuteczną metodę, na którą te leki nie wpływają; odpowiednie opcje (dla osób bez przeciwwskazań) to antykoncepcja wewnątrzmaciczna i zastrzyk z medroksyprogesteronem. Jeśli ktoś mimo to decyduje się na minipigułkę, FSRH radzi uprzedzić, że skuteczność może być mniejsza, i konsekwentnie stosować prezerwatywy.
FSRH kontra ChPL: gdzie się różnią
| Kwestia | FSRH | ChPL |
|---|---|---|
| Antybiotyki nieindukujące | Wprost: dodatkowa ochrona niepotrzebna (chyba że wymioty lub biegunka). | Marvelon, Ovulastan, Midiana, Cerazette, Livopill: brak zalecenia dodatkowej ochrony przy antybiotykach w pkt 4.5. Microgynon: mechaniczna metoda do 7 dni po antybiotykoterapii (z wyjątkiem ryfampicyny i gryzeofulwiny). (obserwacja redakcji, nie zapis ChPL) |
| Krótkie leczenie induktorem | Zaleca się metodę niezależną od induktorów; osoby leczone krócej niż 2 miesiące mogą rozważyć dotychczasową metodę z konsekwentnie używanymi prezerwatywami na czas leczenia i 28 dni po nim (niezalecane przy leku teratogennym). | Tabletka złożona (Marvelon): tymczasowo metoda mechaniczna przez cały okres leczenia i 28 dni po odstawieniu. Midiana: jeśli leczenie trwa po końcu blistra, od razu następne opakowanie bez przerwy. |
| Długie leczenie induktorem | Metoda niezależna od induktorów (wkładka, DMPA). | Zalecana inna, skuteczna, niehormonalna metoda (Marvelon). Cerazette: rozważyć inną metodę. |
| Minipigułka przy induktorze | Nie zaleca się w czasie leczenia i przez 28 dni po nim. | Cerazette: poinformować o zmniejszonej skuteczności i dodatkowo stosować antykoncepcję mechaniczną. |
| Ryfabutyna, gryzeofulwina | Ryfabutyna: silny induktor; gryzeofulwina: nie wydaje się induktorem, ale dodatkowe prezerwatywy. | Marvelon i Cerazette: obie „prawdopodobnie” obniżają skuteczność. |
| Podwójna dawka lewonorgestrelu (EC) przy induktorze | Do 96 godzin od stosunku, jeśli wkładka miedziana nie wchodzi w grę. | Do 72 godzin po niezabezpieczonym stosunku (ChPL Livopill). |
Antykoncepcja awaryjna przy lekach
Doustna antykoncepcja awaryjna też może być osłabiona przez induktory. FSRH zaleca wtedy wkładkę miedzianą, jeśli jest wskazana. Gdy wkładka jest nieodpowiednia, niedostępna lub nie do zaakceptowania, można zaproponować podwójną dawkę lewonorgestrelu (3 mg) albo pojedynczą dawkę 30 mg octanu uliprystalu, z uprzedzeniem, że skuteczność nie jest znana. FSRH nie zaleca podwójnej dawki octanu uliprystalu.
ChPL Livopill: osobom, które w ostatnich 4 tygodniach stosowały leki indukujące enzymy, zaleca się wkładkę miedzianą; podwójna dawka lewonorgestrelu (2 tabletki) to propozycja dla osób, które nie mogą lub nie chcą wkładki, choć tego połączenia nie badano. ChPL Livopill podaje, że efawirenz zmniejszył stężenie lewonorgestrelu o około 50% (AUC), a do leków, które prawdopodobnie mają podobną zdolność, zalicza m.in. barbiturany, fenytoinę, karbamazepinę, dziurawiec, ryfampicynę, rytonawir, ryfabutynę i gryzeofulwinę.
Octan uliprystalu może też być słabszy przy lekach zwiększających pH żołądka: FSRH uważa to za możliwe i zaleca wtedy wkładkę miedzianą, a przy braku wkładki lewonorgestrel do 96 godzin od stosunku; uliprystal można zaproponować, ale jego skuteczność może być mniejsza. Szczegóły wyboru środka: antykoncepcja awaryjna: co wybrać i tabletka „dzień po”.
Kiedy rozważyć antykoncepcję awaryjną w kontekście leków: gdy w okresie przyjmowania induktora (albo do 4 tygodni po nim) był stosunek bez zabezpieczenia, bo hormonalna antykoncepcja mogła nie działać w pełni. Wymioty lub biegunka po lekach to osobna sytuacja i ma osobne zasady. (to rada redakcji, wniosek z; o wyborze środka decyduje lekarz lub farmaceuta, im szybciej, tym lepiej)
Interakcje w drugą stronę i inne, które też mają znaczenie
- Lamotrygina: estrogeny z tabletek złożonych mogą istotnie obniżać stężenie lamotryginy, co może pogorszyć kontrolę napadów; w przerwie bez hormonów może wystąpić ryzyko toksyczności lamotryginy. FSRH sugeruje, by rozpoczęcie lub przerwanie antykoncepcji hormonalnej przy lamotryginie odbywało się w porozumieniu z lekarzem, bo może być potrzebna korekta dawki. ChPL także wskazują, że tabletki mogą zmniejszać stężenie lamotryginy. FSRH zaleca ponadto, by przy lamotryginie dla ostrożności dodatkowo stosować prezerwatywy z tabletką złożoną, minipigułką i implantem, bo nie wiadomo, czy lamotrygina obniża ich skuteczność. Wytyczna o antykoncepcji złożonej wskazuje, że ryzyko stosowania antykoncepcji złożonej może przeważać nad korzyścią i należy rozważyć inną metodę.
- Drospirenon i leki oszczędzające potas: FSRH nie zaleca minipigułki z drospirenonem przy lekach moczopędnych oszczędzających potas ani suplementach potasu zwiększających jego stężenie we krwi; przy lekach takich jak inhibitory ACE i antagoniści receptora angiotensyny II możliwe jest dodatkowe ryzyko hiperkaliemii. Dla tabletki złożonej z drospirenonem ChPL Midiana wskazuje, że nie wykazano istotnego wpływu inhibitorów ACE i NLPZ na stężenie potasu u pacjentek bez niewydolności nerek; nie badano jednak skojarzenia z antagonistami aldosteronu ani moczopędnymi lekami oszczędzającymi potas i w takich przypadkach w pierwszym cyklu leczenia należy oznaczyć stężenie potasu w surowicy. Wytyczne FSRH (minipigułka drospirenonowa, inhibitory ACE i antagoniści receptora angiotensyny II) i ChPL Midiana (tabletka złożona) dotyczą różnych preparatów i nie są ze sobą sprzeczne. (to wniosek redakcji)
- Leki na wirusowe zapalenie wątroby typu C (HCV): według ChPL Midiana przy niektórych skojarzeniach (ombitaswir z parytaprewirem i rytonawirem oraz dazabuwir, a także glekaprewir z pibrentaswirem i sofosbuwir z welpataswirem i woksylaprewirem) należy przejść na metodę bez etynyloestradiolu przed rozpoczęciem leczenia i wrócić do tabletki po dwóch tygodniach od jego zakończenia (to skojarzenie jest w ChPL Midiana przeciwwskazane).
- Cyklosporyna: ChPL wskazują, że tabletki mogą zwiększać jej stężenie.
- Sugammadex (po operacji): FSRH sugeruje, by użytkowniczki antykoncepcji doustnej postąpiły jak po jednej pominiętej tabletce, a użytkowniczki metod niedoustnych stosowały prezerwatywy przez 7 dni.
Lek teratogenny: antykoncepcja ma szczególne znaczenie
FSRH podkreśla, że osoby przyjmujące leki teratogenne lub potencjalnie teratogenne muszą stosować wysoce skuteczną antykoncepcję zarówno w trakcie leczenia, jak i przez zalecany czas po jego zakończeniu. Niektóre z takich leków same są induktorami enzymów, więc dobór metody należy uzgodnić z lekarzem prowadzącym (to rada redakcji, nie zapis FSRH). Przy teratogenie, który NIE jest induktorem, FSRH zaleca implant z etonogestrelem, wkładkę miedzianą lub wkładkę z lewonorgestrelem; jeśli stosowana jest tabletka złożona, minipigułka lub DMPA, trzeba dodatkowo stosować prezerwatywy. Przy teratogenie będącym induktorem (lub potencjalnym induktorem) zaleca się wkładkę miedzianą, wkładkę z lewonorgestrelem albo DMPA wraz z prezerwatywami; tabletka złożona, minipigułka i implant nie są zalecane.
Co robić w praktyce
- przed rozpoczęciem każdego nowego leku, także bez recepty, ziołowego lub suplementu, FSRH radzi zasięgnąć porady pracownika ochrony zdrowia
- przeczytaj punkt „interakcje” w ulotce swojej antykoncepcji i leku, który zaczynasz (to rada redakcji, nie zapis źródeł)
- nie odstawiaj leku przepisanego przez lekarza bez konsultacji, nawet jeśli obawiasz się wpływu na antykoncepcję (to rada redakcji, nie zapis ChPL)
- jeśli lek wywołuje wymioty lub biegunkę, zob. wymioty lub biegunka a tabletka antykoncepcyjna
- jeśli zapomniałaś tabletkę, zob. zapomniana tabletka antykoncepcyjna
Zobacz też: antykoncepcja: przewodnik po metodach i minipigułka: jak działa.
Źródła
Stan źródeł: 29-10-2026, data przeglądu karty: 29-10-2026, następny przegląd do 04-2027. Autor: Redakcja e-umed.pl. Treść nie przeszła recenzji lekarskiej.
- FSRH CEU Clinical Guidance: Drug Interactions with Hormonal Contraception (maj 2022)
- FSRH Clinical Guideline: Combined Hormonal Contraception (styczeń 2019, zm. październik 2023), pkt 7.2 (interakcje)
- FSRH Clinical Guideline: Progestogen-only Pills (sierpień 2022), pkt 15
- Charakterystyki Produktu Leczniczego: Marvelon (tekst z 04.09.2022), Ovulastan Forte (24.10.2022), Midiana (30.01.2023), Cerazette, Livopill, Microgynon 21 (sygnatura DZL-ZLN.4020.4201.2022), pkt 4.5 (Rejestr Produktów Leczniczych URPL: rejestry.ezdrowie.gov.pl); Evra: ulotka z dokumentacji EMA (EPAR) i ChPL pkt 4.5