Tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe: rodzaje

Tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe (złożone) różnią się od siebie nie tylko nazwą handlową. Inny bywa estrogen, inny progestagen, inna jest dawka etynyloestradiolu, liczba tabletek aktywnych w opakowaniu i schemat przyjmowania. Ten artykuł porządkuje tabletki antykoncepcyjne - rodzaje według składu i schematu - i pokazuje, jak wygląda wybór preparatu według kryteriów WHO i brytyjskiego FSRH. Opieramy się na dokumentach pierwotnych: wytycznych FSRH, kryteriach WHO MEC, komunikacie EMA i polskich charakterystykach produktów leczniczych (ChPL).

Ważne: to tekst informacyjny, który nie zastępuje porady medycznej. Wybór konkretnej tabletki należy do lekarza. Źródła nie zawsze mówią jednym głosem: FSRH jest brytyjskie i opisuje preparaty dostępne w Wielkiej Brytanii, a ChPL dotyczą konkretnych preparatów i różnią się między sobą. Tam, gdzie źródła się różnią, pokazujemy oba stanowiska. O swoim preparacie rozstrzyga jego ChPL i ulotka.

Co znaczy „dwuskładnikowa”

Tabletka dwuskładnikowa zawiera estrogen i progestagen. Podstawowym mechanizmem działania takiej antykoncepcji jest zahamowanie owulacji. Do tej samej grupy należą plaster i pierścień dopochwowy: FSRH wymienia trzy postacie dwuskładnikowej antykoncepcji hormonalnej - tabletkę, plaster i pierścień. Osobne omówienia: plaster z norelgestrominą i etynyloestradiolem oraz pierścień z etonogestrelem i etynyloestradiolem. Tabletki zawierające sam progestagen to inna grupa, opisana w artykule minipigułka: jak działa.

Estrogen: etynyloestradiol, estradiol i estetrol

Według FSRH w Wielkiej Brytanii większość tabletek zawiera od 20 do 35 µg syntetycznego estrogenu, etynyloestradiolu (EE). Na przykład w ChPL preparatów Marvelon, Microgynon 21 i Midiana jest 30 µg EE, a w ChPL preparatu Logest 20 µg.

Są też tabletki, w których estrogenem nie jest etynyloestradiol. Według ChPL:

• Zoely: 1,5 mg estradiolu z 2,5 mg octanu nomegestrolu; w opakowaniu 24 tabletki z substancjami czynnymi i 4 tabletki placebo, a następne opakowanie zaczyna się od razu, bez przerwy.
• Qlaira: walerianian estradiolu z dienogestem, w czterech różnych składach tabletek aktywnych (razem 26 tabletek) i z 2 białymi tabletkami bez substancji czynnych; tabletki przyjmuje się bez przerwy, 28 dni, a kolejne opakowanie zaczyna się następnego dnia. Qlaira ma w ChPL także wskazanie: leczenie silnego krwawienia menstruacyjnego bez zmian organicznych u kobiet, które chcą stosować antykoncepcję doustną.
• Drovelis: 14,2 mg estetrolu z 3 mg drospirenonu; opakowanie zaczyna się od 24 różowych tabletek aktywnych, po których jest 4 białe placebo.

Nie wynika z tego, że takie tabletki są bezpieczniejsze. FSRH pisze, że tabletki z estradiolem mogłyby teoretycznie mieć lepszy profil bezpieczeństwa niż z EE, ale nie zostało to ustalone i potrzebne są dalsze badania. Dane o tabletkach z estradiolem są według FSRH bardzo ograniczone, więc zalecenia dla nich są na razie takie jak dla tabletek z EE. Według ChPL Drovelis nie ma jeszcze danych epidemiologicznych o preparatach z estetrolem, dlatego przeciwwskazania dla preparatów z EE odnoszą się także do niego, a ryzyko zakrzepicy żylnej w porównaniu z tabletkami z lewonorgestrelem nie jest znane. W ChPL Zoely ryzyko zakrzepicy żylnej „może być takie samo” jak przy preparatach z lewonorgestrelem.

Dawka etynyloestradiolu i słowo „mikro”

Dawkę EE podaje skład w punkcie 2 ChPL. Komunikat EMA nazywa niskodawkowymi środki z etynyloestradiolem poniżej 50 µg. FSRH wyjaśnia, że obecne tabletki „low-dose” opracowano, żeby zmniejszyć ryzyka związane z dużą zawartością estrogenu w tabletkach z lat 60. i 70. Jeśli nie zaznaczono inaczej, zalecenia FSRH dla tabletek dotyczą preparatów „low-dose”, czyli z nie więcej niż 35 µg EE w połączeniu z progestagenem.

Co zmienia dawka, według FSRH:

• Krwawienia nieplanowane: w przeglądzie Cochrane z 2013 r., który cytuje FSRH, przy 20 µg EE nieplanowane krwawienia zgłaszano częściej niż przy dawce wyższej. FSRH uznaje dowody na wpływ dawki estrogenu za bardziej przekonujące niż dowody na wpływ rodzaju progestagenu.
• Zakrzepica żylna: według FSRH metaanaliza wykazała, że przy preparatach z lewonorgestrelem ryzyko było większe przy 50 µg EE niż przy 30 µg i 20 µg; różnica między 30 µg a 20 µg była istotna tylko dla preparatów z gestodenem, a nie z lewonorgestrelem czy dezogestrelem. Porównywane preparaty różnią się też progestagenem. Szczegóły: antykoncepcja a zakrzepica.

W użytych tu źródłach (FSRH, WHO, EMA, ChPL) dawkę podaje się w mikrogramach albo miligramach, a preparaty opisuje jako „low-dose” albo „niskodawkowe”; słowo „mikro” nie jest tam zdefiniowane jako kategoria dawki. Przykład: w ChPL preparatu o nazwie Microgynon 21 jest 30 µg EE, czyli tyle samo, co w ChPL preparatów Marvelon i Midiana, a więcej niż 20 µg w ChPL Logest. Dawkę EE i progestagenu sprawdza się w składzie (to rada redakcji, nie zapis ChPL).

Progestagen: co się zmienia, a co nie jest dowiedzione

Progestagen w tabletce zapewnia wygodne odstępy między dawkami, silne hamowanie owulacji i chroni błonę śluzową macicy przed nadmiernym rozrostem pod wpływem estrogenu. Nowsze progestageny projektowano tak, by miały mniej działań androgennych i glikokortykoidowych; niektóre są antyandrogenne. Różne progestageny mogą jednak inaczej wpływać na działanie EE na czynniki krzepnięcia.

Tabletki bywają określane jako „drugiej”, „trzeciej” lub „czwartej generacji”, ale EMA zaznacza, że takie przypisanie nie jest oparte na dowodach naukowych ani ustandaryzowane, więc różni się między instytucjami i publikacjami. Dlatego nie przypisujemy tu substancji do generacji i opisujemy je po nazwie.

EMA stwierdza, że ryzyko zakrzepicy żylnej różni się między środkami w zależności od progestagenu i wynosi od 5 do 12 przypadków na 10 000 kobiet rocznie. Według tabeli EMA z 2014 r. ryzyko wynosi około 5-7 na 10 000 kobiet rocznie dla lewonorgestrelu (a także noretysteronu i norgestymatu) i 9-12 dla drospirenonu, gestodenu i dezogestrelu. Dla porównania u około 2 na 10 000 kobiet, które nie są w ciąży i nie stosują CHC, w ciągu roku rozwija się taka zakrzepica. Według ChPL Drovelis najmniejsze ryzyko wiąże się z EE poniżej 50 µg w skojarzeniu z lewonorgestrelem, norgestymatem lub noretysteronem. Dla preparatów z dienogestem i nomegestrolem EMA w 2014 r. oceniła to ryzyko jako nieznane, a ChPL Zoely (nomegestrol z estradiolem) mówi dziś, że może ono być takie samo jak przy lewonorgestrelu. Dla zakrzepicy tętniczej EMA nie widzi dowodów na różnice między niskodawkowymi środkami. Pełniejszy opis: antykoncepcja a zakrzepica.

FSRH uznaje tabletkę z nie więcej niż 30 µg EE i lewonorgestrelem lub noretysteronem za rozsądny pierwszy wybór, jeśli celem jest jak najmniejsze ryzyko sercowo-naczyniowe. Jednocześnie nie ma jasnych dowodów, że którykolwiek preparat daje mniej uciążliwych działań niepożądanych (to inna sprawa niż ryzyko); jeśli po jednym preparacie występują dolegliwości, odpowiedni może być inny.

Tabletki jednofazowe i wielofazowe

W większości tabletek dostępnych w Wielkiej Brytanii wszystkie tabletki aktywne mają tę samą dawkę estrogenu i progestagenu (jednofazowe); w wielofazowych dawka jednego lub obu hormonów zmienia się w trakcie opakowania. Według FSRH dowody są niewystarczające, żeby stwierdzić, czy preparaty wielofazowe różnią się od jednofazowych krwawieniami, działaniami niepożądanymi, rezygnacją z tabletek czy skutecznością, i FSRH zaleca preparaty jednofazowe jako pierwszy wybór. Przykładem preparatu wielofazowego jest Qlaira, w której tabletki aktywne mają cztery różne składy.

Schematy: 21/7, 24/4, bez przerwy i 91 dni

FSRH opisuje schemat 21 aktywnych tabletek i 7 dni przerwy (albo 7 tabletek placebo) jako standardowy, a w Wielkiej Brytanii sprzedaje się też jednofazowe preparaty w schemacie 24/4.

Krwawienie w czasie przerwy nie jest według FSRH miesiączką fizjologiczną i nie przynosi korzyści zdrowotnej. Nie należy go też traktować jako dowodu, że nie jest się w ciąży.

Schematy wydłużone, ciągłe i ze skróconą przerwą

FSRH opisuje także schematy „szyte na miarę”: stosowanie ciągłe (bez przerwy), wydłużone (rzadsza przerwa) i ze skróconą przerwą. Według FSRH są tak samo bezpieczne i skuteczne jak 21/7, ale nie ma rozstrzygających dowodów na większą skuteczność antykoncepcyjną, a dane są zbyt ograniczone, żeby polecić jeden wariant. Krwawienia są nieprzewidywalne, a w pierwszych miesiącach mogą być nieregularne krwawienia lub plamienia, zwłaszcza przy tych schematach.

Zakres tej zasady: FSRH popiera takie stosowanie poza rejestracją (off-label) tylko z preparatami jednofazowymi, zarejestrowanymi jako 21/7, z pominięciem tabletek placebo; preparatów wielofazowych nie należy w ten sposób stosować. Trzeba też poinformować, że to użycie poza charakterystyką produktu. ChPL preparatów 21/7 opisują przerwę 7-dniową. Decyzję o odstępstwie od niej podejmuje się z lekarzem (to rada redakcji, nie zapis ChPL ani FSRH). Seasonique to przykład preparatu zarejestrowanego w schemacie wydłużonym (91 dni).

Pominięta tabletka: progi zależą od preparatu

Próg, po którym tabletkę uznaje się za pominiętą, nie jest taki sam dla wszystkich rodzajów:

• w ChPL preparatów Marvelon, Microgynon 21, Logest, Midiana, Qlaira i Seasonique ten próg to 12 godzin;
• w ChPL Zoely i Drovelis to 24 godziny od planowej pory;
• FSRH przyjmuje 24 godziny, ale jego zasady (CEU) dotyczą tylko jednofazowych tabletek z 20-35 µg EE, w schemacie 21/7, bez placebo. Nie obejmują Zoely, Qlaira, schematu 24/4 ani tabletek z estetrolem.

Co robić po pominięciu, zależy od tygodnia opakowania i liczby tabletek: zapomniana tabletka antykoncepcyjna. Wymioty i biegunka mają osobny opis: wymioty i biegunka a tabletka.

Jak wybiera się tabletkę: kryteria WHO i FSRH

Wybór zaczyna się od oceny, czy dwuskładnikowa antykoncepcja w ogóle jest dla danej osoby odpowiednia, a dopiero potem od rodzaju preparatu. FSRH pisze, że kwalifikację medyczną ocenia się przed przepisaniem każdej metody, a ocena obejmuje choroby, styl życia i wywiad rodzinny. Przed pierwszą receptą powinno się udokumentować ciśnienie tętnicze i BMI; badanie ginekologiczne przed rozpoczęciem nie jest potrzebne.

Kategorie WHO MEC

WHO dzieli stany zdrowia na cztery kategorie: 1 to brak ograniczeń, 2 to sytuacja, w której korzyści zwykle przeważają nad ryzykiem, 3 to sytuacja, w której ryzyko zwykle przeważa nad korzyściami, a 4 to niedopuszczalne ryzyko dla zdrowia. WHO zaznacza, że kryteria są punktem odniesienia, a nie gotowymi wytycznymi krajowymi. FSRH korzysta z analogicznych kategorii brytyjskich (UKMEC); przy kategorii 3 stosowanie metody co do zasady nie jest zalecane, chyba że inne, odpowiedniejsze metody są niedostępne lub nieakceptowalne, a wymaga to oceny doświadczonego klinicysty lub skierowania do specjalisty.

Poniżej wybrane sytuacje (skrót, nie pełna lista). Kategorie WHO dotyczą tabletki, plastra i pierścienia dwuskładnikowego.

Pełne listy przeciwwskazań są w punkcie 4.3 ChPL swojego preparatu i w artykule antykoncepcja złożona: kto nie powinien jej stosować.

Co dodają poszczególne ChPL (skrót, pełna lista w pkt 4.3)

Listy przeciwwskazań i ostrzeżeń nie są identyczne dla wszystkich preparatów. Przykłady z ChPL i z komunikatu o oponiaku, których nie znajdziesz w tabeli powyżej:

• ciężka lub ostra niewydolność nerek jest przeciwwskazaniem w ChPL Midiana i Drovelis;
• oponiak lub oponiak w wywiadzie jest przeciwwskazaniem w ChPL Zoely;
• dezogestrel (np. Marvelon) i etonogestrel: według komunikatu do fachowych pracowników ochrony zdrowia z 6 sierpnia 2026 (uzgodnionego z EMA i URPL) ich stosowanie, samodzielne lub w skojarzeniu z etynyloestradiolem, jest przeciwwskazane u kobiet z oponiakiem lub oponiakiem w wywiadzie; ChPL mają zostać zaktualizowane;
• nadwrażliwość na orzeszki ziemne lub soję jest przeciwwskazaniem w ChPL Midiana;
• jednoczesne stosowanie z niektórymi lekami na wirusowe zapalenie wątroby typu C (ombitaswir/parytaprewir/rytonawir z dazabuwirem i inne) jest przeciwwskazane w pkt 4.3 ChPL Marvelon, Microgynon 21, Logest, Midiana i Seasonique; w ChPL Qlaira, Zoely i Drovelis jest opisane w punktach 4.4 i 4.5 (zwiększenie aktywności AlAT);
• ciąża: ChPL Qlaira (pkt 4.6) podaje, że preparat nie jest wskazany u kobiet w ciąży, a po zajściu w ciążę należy bezzwłocznie przerwać jego stosowanie; w ChPL Marvelon ciąża lub jej podejrzenie jest przeciwwskazaniem (pkt 4.3);
• drospirenon i potas: w ChPL Midiana i Drovelis opisano, że drospirenon działa antagonistycznie wobec aldosteronu i oszczędza potas; zaleca się kontrolę potasu w surowicy w pierwszym cyklu u pacjentek z niewydolnością nerek lub potasem w górnej granicy normy, zwłaszcza przy lekach oszczędzających potas.

Leki, które zmieniają wybór

• Lamotrygina: WHO daje kategorię 3, bo poziom lamotryginy spada w trakcie stosowania tabletki dwuskładnikowej. WHO zaznacza jednak, że ta kategoria nie dotyczy sytuacji, gdy lamotrygina jest już przyjmowana razem z lekami silnie hamującymi (np. walproinian sodu) lub indukującymi (np. karbamazepina) jej metabolizm. Według ChPL Zoely środki z EE mogą obniżać stężenie lamotryginy o około 50%, a ostrożność dotyczy włączania takiej antykoncepcji u osoby dobrze kontrolowanej lamotryginą, także gdy estrogenem jest estradiol.
• Leki teratogenne: FSRH podkreśla, że osoby przyjmujące leki teratogenne lub potencjalnie teratogenne muszą stosować bardzo skuteczną antykoncepcję, i zaleca zachęcanie ich do najskuteczniejszych metod długodziałających (LARC).
• Leki indukujące enzymy wątrobowe: według FSRH w tabeli interakcji tabletka dwuskładnikowa nie jest zalecana w trakcie ich stosowania ani przez 28 dni po odstawieniu. Wyjątki i inne metody opisuje artykuł: antykoncepcja a leki.

Czego nie wolno obiecywać

Informacje o tabletkach często zawierają obietnice, których źródła nie potwierdzają. Co mówią dokumenty:

• Waga. FSRH nie znajduje jasnych dowodów, że tabletki dwuskładnikowe powodują przyrost masy ciała, ani spójnych dowodów, że różne preparaty wpływają na wagę inaczej. Jednocześnie w dwóch badaniach opisanych w ChPL Zoely przyrost masy ciała zgłosiło 8,6% kobiet wobec 5,7% w grupie porównawczej (drospirenon z EE, schemat 21/7). Źródła nie pozwalają więc obiecać ani „braku wpływu na wagę”, ani wpływu konkretnej marki (wniosek redakcji z cytowanych danych, nie zapis źródeł).
• Cera. Według FSRH tabletki dwuskładnikowe mogą poprawiać trądzik, ale w przeglądzie Cochrane znaleziono niewiele różnic w skuteczności między preparatami. W dwóch badaniach opisanych w ChPL Zoely trądzik zgłosiło 15,4% kobiet wobec 7,9% w grupie porównawczej. Poprawy cery nie przypisuj więc jednej marce (to rada redakcji, nie zapis źródeł).
• Nastrój. FSRH: zmiany nastroju to częsta dolegliwość u kobiet stosujących CHC, ale nie ma jasnych, spójnych dowodów, że CHC powoduje depresję. Jeśli pojawiają się zmiany nastroju, można rozważyć preparat z innym progestagenem. ChPL Midiana mówi natomiast, że obniżony nastrój i depresja to dobrze znane działania niepożądane hormonalnych środków antykoncepcyjnych, wspomina też o depresji jako czynniku ryzyka zachowań samobójczych i samobójstw, a przy zmianach nastroju zaleca konsultację z lekarzem.
• Libido. Dowody są niejednoznaczne i ograniczone; FSRH nie widzi jasnego związku tabletek z co najmniej 20 µg EE z libido, a przegląd sugeruje, że przy mniej niż 20 µg EE libido mogło być niższe.
• Napięcie przedmiesiączkowe. FSRH przytacza zalecenie brytyjskiego RCOG, by rozważyć tabletkę z EE i drospirenonem jako leczenie pierwszego rzutu zespołu napięcia przedmiesiączkowego. Jednocześnie w przeglądzie Cochrane, który cytuje FSRH, niewiele dowodów wskazuje, że tabletka z drospirenonem działa lepiej niż inne tabletki.
• Ochrona przed zakażeniami. Tabletki dwuskładnikowe nie chronią przed zakażeniami przenoszonymi drogą płciową, w tym HIV.

Kiedy zgłosić się po pomoc lekarską

EMA wymienia objawy, przy których należy natychmiast zwrócić się o pomoc lekarską: silny ból lub obrzęk nóg, nagłe niewyjaśnione napady duszności, szybki oddech lub kaszel, ból w klatce piersiowej oraz osłabienie lub drętwienie mięśni twarzy, rąk lub nóg.

Co dalej

• Antykoncepcja: przewodnik po metodach
• Antykoncepcja złożona: kto nie powinien jej stosować
• Antykoncepcja a zakrzepica
• Zapomniana tabletka antykoncepcyjna i wymioty i biegunka a tabletka
• Antykoncepcja a leki: interakcje
• Leki: karty substancji

Źródła

Stan źródeł: 29-10-2026, data przeglądu karty: 29-10-2026, następny przegląd do 04-2027. Autor: Redakcja e-umed.pl. Treść nie przeszła recenzji lekarskiej.

• FSRH Clinical Guideline: Combined Hormonal Contraception (styczeń 2019, zm. październik 2023), pkt 3, 5, 6, 8.1, 9, 10.1, 11, 12
• FSRH CEU Guidance: Recommended Actions after Incorrect Use of Combined Hormonal Contraception (marzec 2020, zm. lipiec 2021), str. 1
• FSRH CEU Clinical Guidance: Drug Interactions with Hormonal Contraception (maj 2022), pkt 4 i 8
• WHO: Medical eligibility criteria for contraceptive use, sixth edition (2025), Box 3.1, pkt 5.1 i 5.12
• EMA: Korzyści ze stosowania dwuskładnikowych hormonalnych środków antykoncepcyjnych (CHC) w dalszym ciągu przewyższają ryzyko, EMA/35464/2014, 16.01.2014 (wersja polska)
• Charakterystyki Produktu Leczniczego: Marvelon (tekst z 04.09.2022), Microgynon 21 (DZL-ZLN.4020.4201.2022), Logest (DZL-ZLN.4020.4200.2022), Midiana (30.01.2023), Seasonique (12.2024), Qlaira (09.04.2025), pkt 2, 4.1, 4.2, 4.3, 4.4, 4.6 (Rejestr Produktów Leczniczych URPL: rejestry.ezdrowie.gov.pl)
• Komunikat do fachowych pracowników ochrony zdrowia z 6 sierpnia 2026: produkty lecznicze zawierające dezogestrel oraz etonogestrel, ryzyko wystąpienia oponiaka (DHPC, uzgodniony z EMA i URPL)
• Charakterystyki Produktu Leczniczego Zoely i Drovelis (EPAR, Europejska Agencja Leków: ema.europa.eu), pkt 4.2, 4.3, 4.4, 4.5, 5.1