Antykoncepcja a zakrzepica: ryzyko i objawy
Tabletki, plaster i pierścień z estrogenem i progestagenem (antykoncepcja złożona) zwiększają ryzyko zakrzepicy żylnej, ale w liczbach bezwzględnych pozostaje ono małe. Europejska Agencja Leków (EMA) podaje około 2 przypadków na 10 000 kobiet rocznie bez takiej antykoncepcji i od 5 do 12 przy jej stosowaniu, zależnie od progestagenu. Ten poradnik zestawia liczby z EMA, z charakterystyk produktów leczniczych (ChPL) i z wytycznych FSRH oraz WHO, opisuje czynniki, które ryzyko zwiększają, objawy wymagające pilnej pomocy i sytuację przy metodach z samym progestagenem. Tekst jest informacją ogólną i nie zastępuje porady lekarza.
Ważne: to nie jest narzędzie do samodzielnej oceny ryzyka. O wyborze metody decyduje się z lekarzem po wywiadzie. Pełną listę stanów, w których złożonej antykoncepcji się nie stosuje, opisuje poradnik kto nie powinien stosować antykoncepcji złożonej, a przegląd metod znajdziesz w przewodniku po antykoncepcji.
Najważniejsze w skrócie
- EMA po ponownej ocenie (stanowisko CHMP z 21 listopada 2013 r., komunikat z 16 stycznia 2014 r.) stwierdziła, że korzyści ze stosowania złożonej antykoncepcji w zapobieganiu niechcianej ciąży nadal przewyższają ryzyko, a znane ryzyko zdarzeń zakrzepowo-zatorowych jest niewielkie.
- Ryzyko zakrzepów żylnych zależy od progestagenu i według EMA wynosi od 5 do 12 przypadków na 10 000 kobiet rocznie wobec około 2 u kobiet, które takiej antykoncepcji nie stosują i nie są w ciąży.
- Ryzyko jest największe w pierwszym roku stosowania i rośnie przy kilku czynnikach naraz.
- Objawy zakrzepicy, udaru, zawału lub zamknięcia naczynia w oku (obrzęk lub ból nogi, nagła duszność, ból w klatce piersiowej, drętwienie lub osłabienie po jednej stronie ciała, nagłe zaburzenia widzenia) wymagają natychmiastowej pomocy lekarskiej.
- Tabletki z samym progestagenem w wytycznych FSRH nie są wiązane ze wzrostem ryzyka zakrzepicy żylnej, choć dowody są ograniczone.
Ile wynosi ryzyko zakrzepicy żylnej
Poniższa tabela pochodzi z komunikatu EMA z 16 stycznia 2014 roku (EMA/35464/2014). To liczba przypadków żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej (VTE) w ciągu roku na 10 000 kobiet.
| Grupa | Ryzyko VTE w ciągu roku (na 10 000 kobiet) |
|---|---|
| Kobiety niestosujące złożonej antykoncepcji (tabletki, plastry, pierścienie) i niebędące w ciąży | około 2 |
| Złożona antykoncepcja z lewonorgestrelem, noretysteronem lub norgestymatem | około 5-7 |
| Z etonogestrelem lub norelgestrominem | około 6-12 |
| Z drospirenonem, gestodenem lub dezogestrelem | około 9-12 |
| Z chlormadynonem, dienogestem lub nomegestrolem | w komunikacie EMA z 2014 r.: nieznane; dane miały dopiero zostać zebrane |
EMA zaznacza, że ryzyko jest najmniejsze przy lewonorgestrelu, noretysteronie i norgestymacie. Prawie ta sama tabela (bez wiersza o chlormadynonie, dienogeście i nomegestrolu, z przypisem o co-cyprindiolu) występuje w wytycznych FSRH, które opisują też metaanalizę: tabletki z octanem cyproteronu, dezogestrelem, gestodenem lub drospirenonem wiązały się z 1,5 do 2 razy większym ryzykiem VTE niż tabletki z lewonorgestrelem, a norgestymat z podobnym. Podział progestagenów na „generacje” EMA uznaje za nieoparty na dowodach naukowych ani niestandaryzowany, więc w różnych publikacjach bywa różny.
Co podają ChPL wybranych preparatów
Polskie charakterystyki produktów leczniczych podają własne oszacowania w punkcie 4.4. Zestawiliśmy te, które przeczytaliśmy w całości. Liczby to przypadki VTE w ciągu roku na 10 000 kobiet stosujących dany rodzaj antykoncepcji. We wszystkich ChPL punktem odniesienia jest około 2 przypadków u kobiet, które takiej antykoncepcji nie stosują i nie są w ciąży.
| Preparat (ChPL), substancje | Ryzyko VTE rocznie na 10 000 | Uwagi z ChPL |
|---|---|---|
| Microgynon 21: lewonorgestrel + etynyloestradiol (karta substancji) | około 6 | To punkt środkowy zakresu 5-7, oparty na ryzyku względnym około 2,3 do 3,6 wobec braku antykoncepcji. |
| Logest: gestoden + etynyloestradiol (karta substancji) | około 9-12 | Ta ChPL porównuje wynik do około 6 przy lewonorgestrelu. |
| Marvelon: dezogestrel + etynyloestradiol (karta substancji) | około 9-12 | Porównanie do lewonorgestrelu jak wyżej. |
| Evra: norelgestromin + etynyloestradiol, plaster (karta substancji) | 6-12 | Badania sugerują częstość maksymalnie dwukrotnie większą niż przy lewonorgestrelu. |
| NuvaRing: etonogestrel + etynyloestradiol, pierścień (karta substancji) | 6-12 | Wyniki niejednoznaczne: ryzyko względne wobec lewonorgestrelu od braku wzrostu (0,96) do prawie dwukrotnego (1,90). |
Dla drospirenonu (karta substancji) w tym tekście opieramy się wyłącznie na tabeli EMA i FSRH, czyli 9-12 przypadków na 10 000 kobiet rocznie. ChPL Evra zaznacza, że nie ma danych klinicznych wskazujących, by plaster był pod jakimkolwiek względem bezpieczniejszy od złożonych tabletek. Przegląd rodzajów tabletek znajdziesz w poradniku rodzaje tabletek antykoncepcyjnych.
Gdy źródła podają różne liczby
ChPL Stediril 30 (lewonorgestrel) ma treść niezaktualizowaną o dane EMA z 2014 roku i nie zgadza się z nimi. Podaje, że u kobiet stosujących doustną antykoncepcję o małej zawartości estrogenów choroba zakrzepowo-zatorowa żył występuje u 20 do 40 na 100 000 kobieto-lat stosowania (szacowane ryzyko zależy od progestagenu), a u niestosujących u 5 do 10 na 100 000 kobieto-lat. Przeliczone na 10 000 (przeliczenie redakcji) to 2-4 oraz 0,5-1, czyli mniej niż w tabeli EMA (około 5-7 i około 2). Liczby nie są wprost porównywalne i nie powinno się ich mieszać w jednym zestawieniu.
Różne są też szacunki ryzyka tła. EMA podaje około 2 przypadki na 10 000 kobiet rocznie wśród niestosujących i niebędących w ciąży. FSRH cytuje duże duńskie badanie kohortowe z wynikiem 3,7 na 10 000 kobiet rocznie oraz przegląd z 2007 roku, według którego u wszystkich kobiet w wieku rozrodczym jest to prawdopodobnie 5-10 na 10 000 kobiet rocznie.
Ryzyko względne a bezwzględne
Ryzyko względne mówi, ile razy częściej zdarzenie występuje w jednej grupie niż w drugiej. Ryzyko bezwzględne to liczba przypadków w określonym czasie na określoną liczbę osób, tu na 10 000 kobiet rocznie. (To wyjaśnienie redakcji, nie zapis źródeł.) FSRH podaje, że stosowanie tabletek złożonych wiąże się z 3- do 3,5-krotnym wzrostem ryzyka VTE wobec niestosowania. Jednocześnie FSRH zaleca informować, że ryzyko bezwzględne dla pojedynczej użytkowniczki pozostaje bardzo małe. ChPL Microgynon 21 pokazuje, jak to się przekłada na liczby: ryzyko względne około 2,3 do 3,6 daje 5-7 przypadków na 10 000 kobiet rocznie wobec około 2 bez antykoncepcji. Z tych liczb wynika różnica rzędu 3-5 dodatkowych przypadków na 10 000 kobiet rocznie przy lewonorgestrelu i 7-10 przy gestodenie, dezogestrelu lub drospirenonie (wyliczenie redakcji z liczb EMA). Przy wyższych szacunkach ryzyka tła (patrz wyżej) różnica byłaby mniejsza.
Kiedy ryzyko jest największe
- ChPL: ryzyko VTE jest największe w pierwszym roku stosowania, a pewne dowody wskazują, że rośnie też po wznowieniu stosowania po przerwie trwającej 4 tygodnie lub dłużej.
- FSRH: ryzyko jest największe w pierwszych miesiącach po rozpoczęciu stosowania lub po wznowieniu po przerwie, potem maleje w ciągu pierwszego roku i utrzymuje się na stałym poziomie. Częste przerywanie i wznawianie stosowania jest odradzane.
- Zakrzepica żylna może być śmiertelna: ChPL podają 1-2% przypadków, FSRH około 1%.
Porównanie z ciążą i okresem poporodowym
Wszystkie ChPL, które przeczytaliśmy (Microgynon 21, Logest, Marvelon, Evra, NuvaRing), stwierdzają, że liczba przypadków VTE w roku przy stosowaniu złożonej antykoncepcji jest mniejsza niż oczekiwana liczba przypadków u kobiet w ciąży lub w okresie poporodowym. FSRH ocenia to samo: ryzyko VTE jest niższe podczas stosowania złożonej antykoncepcji niż w ciąży i po porodzie. Liczb dla ciąży nie przytaczamy, bo nie ma ich w przeanalizowanych tekstach EMA i w pozostałych ChPL z tej listy (Stediril 30 podaje własną liczbę w innej skali, której nie przytaczamy).
ChPL każą uwzględnić zwiększone ryzyko choroby zakrzepowo-zatorowej w ciąży, w szczególności w 6-tygodniowym okresie poporodowym. WHO opisuje, że ryzyko VTE jest podwyższone w ciąży i w połogu, najbardziej w pierwszych 3 tygodniach po porodzie, a do około 42. dnia spada do poziomu zbliżonego do wyjściowego. Dlatego dla złożonej antykoncepcji (tabletki, plaster, pierścień, zastrzyk) po porodzie bez karmienia piersią WHO podaje następujące kategorie:
| Czas po porodzie (bez karmienia piersią) | Kategoria WHO MEC 6 dla antykoncepcji złożonej |
|---|---|
| Poniżej 21 dni, bez innych czynników ryzyka VTE | 3 |
| Poniżej 21 dni, z innymi czynnikami ryzyka VTE | 4 |
| Od 21 do 42 dni, bez innych czynników ryzyka VTE | 2 |
| Od 21 do 42 dni, z innymi czynnikami ryzyka VTE | 3 |
| Powyżej 42 dni | 1 |
Kategoria 1 oznacza brak ograniczeń, 2 - korzyści zwykle przeważają nad ryzykiem, 3 - ryzyko zwykle przeważa nad korzyściami, 4 - niedopuszczalne ryzyko. Do innych czynników ryzyka WHO zalicza m.in. unieruchomienie, transfuzję przy porodzie, BMI powyżej 30, krwotok poporodowy, cięcie cesarskie bezpośrednio przed porodem, stan przedrzucawkowy i palenie. Przy karmieniu piersią do 6 tygodni po porodzie WHO podaje kategorię 4. Szczegóły i inne metody: kto nie powinien stosować antykoncepcji złożonej.
Czynniki zwiększające ryzyko zakrzepicy żylnej
ChPL (punkt 4.4) zaznaczają, że ryzyko VTE przy złożonej antykoncepcji może znacząco wzrosnąć, gdy występują dodatkowe czynniki, zwłaszcza kilka naraz. Przy więcej niż jednym czynniku wzrost może być większy niż suma pojedynczych czynników. Przy jednocześnie kilku czynnikach ryzyka stosowanie jest przeciwwskazane (punkt 4.3). Poniżej skrót; pełna lista przeciwwskazań jest w punkcie 4.3 ChPL właściwego preparatu.
| Czynnik | ChPL (pkt 4.4) | WHO MEC 6 (tabletki, plaster, pierścień) |
|---|---|---|
| Otyłość (BMI powyżej 30 kg/m²) | Ryzyko istotnie zwiększa się ze wzrostem BMI. | kategoria 2 |
| Długotrwałe unieruchomienie, rozległy zabieg operacyjny, zabieg w obrębie kończyn dolnych lub miednicy, poważny uraz | Zaleca się przerwać stosowanie na co najmniej 4 tygodnie przed planowanym zabiegiem i nie wznawiać przed upływem dwóch tygodni od powrotu do sprawności ruchowej. | duży zabieg z długotrwałym unieruchomieniem: kategoria 4; bez długotrwałego unieruchomienia: kategoria 2 |
| Podróż samolotem powyżej 4 godzin | Tymczasowe unieruchomienie, w tym taka podróż, może być czynnikiem ryzyka, szczególnie przy innych czynnikach. | – |
| VTE u rodziców lub rodzeństwa, szczególnie przed 50. rokiem życia | Przy podejrzeniu predyspozycji genetycznej kobieta powinna być skierowana do specjalisty przed decyzją o antykoncepcji. | krewni pierwszego stopnia: kategoria 2 |
| Przebyta lub obecna zakrzepica żył głębokich albo zatorowość płucna | Przeciwwskazanie (punkt 4.3). | kategoria 4 |
| Znana dziedziczna lub nabyta trombofilia (np. czynnik V Leiden, niedobór białka C, białka S lub antytrombiny) | Przeciwwskazanie (punkt 4.3). | kategoria 4. WHO nie zaleca rutynowego badania przesiewowego. |
| Inne schorzenia | Nowotwór, toczeń rumieniowaty układowy, zespół hemolityczno-mocznicowy, przewlekłe zapalne choroby jelit, niedokrwistość sierpowatokrwinkowa. | – |
| Wiek | Szczególnie powyżej 35 lat. | Od 40 lat: kategoria 2 (ogólna kategoria WHO dla wieku; jej uzasadnienie dotyczy gęstości kości, nie zakrzepicy). |
FSRH podaje, że u użytkowniczek tabletek złożonych z łagodną trombofilią (np. heterozygotyczność czynnika V Leiden) ryzyko VTE było prawie sześciokrotnie większe niż u użytkowniczek bez trombofilii (RR 5,89). Znana trombofilia jest według FSRH bezwzględnym przeciwwskazaniem do antykoncepcji złożonej (UKMEC 4). W ChPL zakrzepowe zapalenie żył powierzchniowych i żylaki nie mają ustalonej roli: nie osiągnięto konsensusu, czy wpływają na wystąpienie lub przebieg VTE.
Zakrzepica tętnicza: palenie, ciśnienie, migrena
Badania epidemiologiczne wykazały związek między hormonalną antykoncepcją a zwiększonym ryzykiem tętniczych zaburzeń zakrzepowo-zatorowych (zawał mięśnia sercowego, udar). Według EMA ryzyko to jest bardzo niewielkie i nie ma dowodów na różnice między produktami zależnie od progestagenu. Czynniki z ChPL i kategorie WHO dla tabletek, plastra i pierścienia:
| Czynnik | ChPL (pkt 4.4) | WHO MEC 6 |
|---|---|---|
| Palenie | Kobiety należy dokładnie pouczyć, aby nie paliły; po 35. roku życia, jeśli nie zaprzestały palenia, aby stosowały inną metodę antykoncepcji. | Poniżej 35 lat: kategoria 2. Od 35 lat: poniżej 15 papierosów dziennie kategoria 3, 15 i więcej kategoria 4. |
| Wiek | Szczególnie powyżej 35 lat. | Od 40 lat: kategoria 2 (ogólna kategoria WHO dla wieku; jej uzasadnienie dotyczy gęstości kości, nie zakrzepicy). |
| Nadciśnienie tętnicze | Wymienione jako czynnik ryzyka; ciężkie nadciśnienie tętnicze to przeciwwskazanie (pkt 4.3). | Dobrze kontrolowane: kategoria 3. Skurczowe 140-159 lub rozkurczowe 90-99 mm Hg: kategoria 3. Skurczowe od 160 lub rozkurczowe od 100 mm Hg: kategoria 4. Choroba naczyniowa: kategoria 4. Wywiad nadciśnienia bez możliwości oceny ciśnienia: 3; nadciśnienie w ciąży w wywiadzie, przy obecnie prawidłowym i mierzalnym ciśnieniu: 2. |
| Otyłość (BMI od 30) | Ryzyko istotnie wzrasta ze wzrostem BMI. | kategoria 2 |
| Cukrzyca | Czynnik ryzyka; cukrzyca z powikłaniami naczyniowymi to przeciwwskazanie (pkt 4.3). | Bez powikłań naczyniowych: kategoria 2. Z nefropatią, retinopatią lub neuropatią, inną chorobą naczyniową albo trwająca ponad 20 lat: kategoria 3/4 (zależnie od ciężkości). |
| Migrena | Nasilenie lub zwiększenie częstości migreny podczas stosowania może zapowiadać incydent naczyniowo-mózgowy i może być powodem do natychmiastowego przerwania stosowania; migrena z ogniskowymi objawami neurologicznymi w wywiadzie to przeciwwskazanie. | Bez aury, poniżej 35 lat: rozpoczęcie 2, kontynuacja 3 (tabletki i plaster) lub 2 (pierścień); od 35 lat: rozpoczęcie 3, kontynuacja 4 (wszystkie trzy metody). Z aurą w każdym wieku: kategoria 4. |
| Wiele czynników naraz (wiek, palenie, cukrzyca, nadciśnienie, zaburzenia lipidowe) | Zwiększenie ryzyka może być większe niż suma pojedynczych czynników. | kategoria 3/4; WHO zaznacza, że nie jest to zwykłe dodawanie kategorii. |
W rozmowie z lekarzem wymień palenie, migrenę (zwłaszcza z aurą), nadciśnienie, wywiad rodzinny w kierunku zakrzepicy oraz niedawne unieruchomienie lub zabieg. (To rada redakcji, nie zapis źródeł.)
Objawy zakrzepicy i kiedy pilnie szukać pomocy
Według ChPL Microgynon 21 (objawy poniżej są tej samej treści w ChPL Logest, Marvelon, Evra i NuvaRing) w razie wystąpienia poniższych objawów należy natychmiast zgłosić się do lekarza i powiedzieć personelowi medycznemu, że stosuje się złożoną antykoncepcję hormonalną. EMA w komunikacie dla pacjentek również zaleca w takim przypadku natychmiast zwrócić się o pomoc lekarską.
- Zakrzepica żył głębokich: obrzęk nogi lub stopy albo wzdłuż żyły w nodze; ból lub tkliwość nogi, czasem odczuwane tylko przy staniu lub chodzeniu; zwiększona temperatura nogi; czerwona lub przebarwiona skóra nogi.
- Zatorowość płucna: nagły napad niewyjaśnionego spłycenia lub przyspieszenia oddechu; nagły napad kaszlu, także z krwiopluciem; ostry ból w klatce piersiowej; ciężkie zamroczenie lub zawroty głowy; przyspieszone lub nieregularne bicie serca.
- Udar: nagłe zdrętwienie lub osłabienie twarzy, rąk lub nóg, szczególnie po jednej stronie ciała; nagłe trudności z chodzeniem, zawroty głowy, utrata równowagi lub koordynacji; nagłe splątanie, trudności z mówieniem lub rozumieniem; nagłe zaburzenia widzenia w jednym oku lub obu; nagłe, ciężkie lub długotrwałe bóle głowy bez przyczyny; utrata przytomności lub omdlenie z drgawkami lub bez drgawek. Przejściowe objawy mogą sugerować przemijający napad niedokrwienny (TIA).
- Zawał serca: ból, dyskomfort, ociężałość lub uczucie ściskania lub pełności w klatce piersiowej, ramieniu albo poniżej mostka; dyskomfort promieniujący do pleców, szczęki, gardła, ramienia, żołądka; uczucie pełności, niestrawności lub zadławienia; pocenie się, nudności, wymioty lub zawroty głowy; skrajne osłabienie, niepokój lub spłycenie oddechu; przyspieszone lub nieregularne bicie serca.
- Inne objawy zamknięcia naczyń: nagły ból, obrzęk oraz lekko niebieskie przebarwienie kończyny.
- Zamknięcie naczynia w oku: bezbolesne zaburzenia widzenia, które mogą przekształcić się w utratę widzenia, w niektórych przypadkach niemal natychmiast.
ChPL zaznacza, że niektóre z tych objawów (np. spłycenie oddechu, kaszel) są niespecyficzne i mogą być błędnie uznane za częstsze lub mniej poważne stany, np. zakażenie układu oddechowego. (To rada redakcji, nie zapis źródeł: przy nagłym ostrym bólu w klatce piersiowej, nagłej duszności albo objawach udaru nie czekaj na wizytę, tylko wezwij pomoc pod numerem alarmowym 112.)
Metody z samym progestagenem a ryzyko zakrzepicy żylnej
FSRH w wytycznych o tabletkach z samym progestagenem stwierdza, że opublikowane dowody są bardzo ograniczone, ale sugerują brak wzrostu ryzyka zdarzeń zakrzepowo-zatorowych żył związanych z ich stosowaniem. W metaanalizie z 2018 roku (tabletki z samym progestagenem, bez drospirenonu) skorygowany zbiorczy iloraz ryzyka wyniósł 1,06 (przedział ufności 95%: 0,7-1,62). FSRH wskazuje też, że według UKMEC korzyści ze stosowania takiej tabletki u osób z trombofilią lub przebytym VTE zwykle przeważają nad ryzykiem (kategoria 2). Opis tej metody: minipigułka: jak działa i dezogestrel.
WHO zastrzega, że dowody na ryzyko zakrzepicy żylnej przy metodach z samym progestagenem są niejednoznaczne, ale każde niewielkie zwiększenie ryzyka jest znacznie mniejsze niż przy złożonych tabletkach. Kategorie WHO MEC 6 dla tych metod przy zakrzepicy żylnej i trombofilii:
| Stan | Tabletka z progestagenem, zastrzyk DMPA/NET-EN, implant | Wkładka miedziana | Wkładka z lewonorgestrelem |
|---|---|---|---|
| Przebyta zakrzepica żył głębokich lub zatorowość płucna | 2 | 1 | 2 |
| Ostra zakrzepica żył głębokich lub zatorowość płucna | 3 | 1 | 3 |
| Znane mutacje zakrzepowe (np. czynnik V Leiden) | 2 | 1 | 2 |
| Duży zabieg z długotrwałym unieruchomieniem | 2 | 1 | 2 |
W tym opracowaniu nie omawiamy osobnych wytycznych FSRH dla implantu, zastrzyków i wkładek wewnątrzmacicznych, więc dla tych metod opieramy się na kategoriach WHO. Każda decyzja o metodzie wymaga rozmowy z lekarzem, zwłaszcza po przebytej zakrzepicy albo przy trombofilii.
Co z tego wynika
- EMA: według oceny z 2013 roku (komunikat z 2014 roku) nie ma powodów, by kobiety stosujące złożoną antykoncepcję przerywały ją, jeśli nie powoduje problemów, ale ważna jest świadomość ryzyka i objawów.
- EMA wymienia czynniki ryzyka: dużą nadwagę, zaawansowany wiek, zakrzepy u członka rodziny w młodym wieku (np. poniżej 50 lat), migrenę i długotrwałe unieruchomienie. Ryzyko jest też większe w pierwszym roku stosowania.
- ChPL: w razie pogorszenia lub pierwszego wystąpienia któregokolwiek ze stanów lub czynników ryzyka kobieta powinna zgłosić się do lekarza prowadzącego, który zadecyduje o dalszym stosowaniu.
- Przed operacją, po urazie, przy długim unieruchomieniu oraz przy leczeniu innymi lekami zapytaj lekarza o antykoncepcję. Interakcje opisuje poradnik antykoncepcja a leki. (To rada redakcji, nie zapis źródeł.)
Źródła
Stan źródeł: 29-10-2026, data przeglądu karty: 29-10-2026, następny przegląd do 04-2027. Autor: Redakcja e-umed.pl. Treść nie przeszła recenzji lekarskiej.
- Europejska Agencja Leków, Korzyści ze stosowania dwuskładnikowych hormonalnych środków antykoncepcyjnych (CHC) w dalszym ciągu przewyższają ryzyko, EMA/35464/2014, 16 stycznia 2014 (wersja polska, pobrana 29-10-2026)
- FSRH Clinical Guideline: Combined Hormonal Contraception (styczeń 2019, zm. październik 2023), pkt 10.1 (pobrane 29-10-2026)
- FSRH Clinical Guideline: Progestogen-only Pills (sierpień 2022, zm. kwiecień 2026), pkt 10 i 11 (pobrane 05-10-2026)
- WHO, Medical eligibility criteria for contraceptive use, sixth edition, 2025, tabele rekomendacji dla antykoncepcji złożonej, metod z samym progestagenem i wkładek wewnątrzmacicznych (pobrane 05-10-2026)
- Charakterystyki Produktu Leczniczego: Microgynon 21, Logest, Stediril 30, NuvaRing (Rejestr Produktów Leczniczych, pobrane 29-10-2026), Marvelon (pobrana 05-10-2026), Evra (EPAR EMA, wersja polska, pobrana 29-10-2026), pkt 4.3 i 4.4