Menopauza i perimenopauza: objawy i rozpoznanie

Opublikowano 11 min czytania

Menopauza to moment ostatniej miesiączki, który stwierdza się dopiero po 12 kolejnych miesiącach bez miesiączki. Perimenopauza to okres wokół niej, w którym pojawiają się pierwsze zmiany cyklu i objawy. Większość kobiet przechodzi menopauzę między 45. a 55. rokiem życia. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) objawy bywają bardzo różne: u niektórych kobiet jest ich niewiele, u innych są na tyle nasilone, że utrudniają codzienne życie. Ten poradnik wyjaśnia pojęcia, wylicza objawy, opisuje, jak menopauzę rozpoznaje się według brytyjskich wytycznych NICE, i wskazuje, kiedy warto iść do lekarza. Jest informacją ogólną i nie zastępuje porady lekarza.

Ważne: to nie jest narzędzie do samodzielnego rozpoznania. Objawy podobne do menopauzalnych mogą mieć inne przyczyny, więc o rozpoznaniu decyduje lekarz po rozmowie i badaniu. Leczenie hormonalne opisujemy osobno w poradniku hormonalna terapia menopauzalna: rodzaje i ryzyka.

Najważniejsze w skrócie

  • Menopauzę rozpoznaje się wstecz: po 12 kolejnych miesiącach bez miesiączki, gdy nie ma innej oczywistej przyczyny.
  • Perimenopauza trwa od pierwszych zmian cyklu do roku po ostatniej miesiączce i może trwać kilka lat.
  • NICE: u zdrowej osoby w wieku 45 lat lub więcej z objawami perimenopauzę i menopauzę rozpoznaje się bez badań laboratoryjnych, gdy spełnione są warunki opisane w tabeli niżej.
  • NICE dopuszcza rozważenie oznaczenia FSH tylko przy objawach i zmianie cyklu w wieku 40 do 45 lat oraz przy podejrzeniu menopauzy przed 40. rokiem życia.
  • W perimenopauzie ciąża nadal jest możliwa, a WHO zaleca antykoncepcję do upływu 12 kolejnych miesięcy bez miesiączki; przy metodach hormonalnych brak miesiączki może wynikać z samej metody, więc o zakończeniu antykoncepcji decyduj z lekarzem.

Definicje: perimenopauza, menopauza, menopauza przedwczesna

  • Menopauza (naturalna): WHO uznaje, że wystąpiła po 12 kolejnych miesiącach bez miesiączki, gdy nie ma innej oczywistej przyczyny fizjologicznej ani patologicznej i nie było interwencji medycznej. Powodem jest utrata czynności pęcherzyków jajnikowych i spadek stężenia estrogenów we krwi.
  • Perimenopauza: okres od pierwszych zmian cyklu do roku po ostatniej miesiączce. Może trwać kilka lat i wpływać na samopoczucie fizyczne, emocjonalne, psychiczne i społeczne.
  • Menopauza przedwczesna: WHO opisuje ją jako menopauzę przed 40. rokiem życia; przyczyną mogą być m.in. nieprawidłowości chromosomalne, choroby autoimmunologiczne albo przyczyny nieznane. NICE używa dla osób poniżej 40. roku życia pojęcia przedwczesnej niewydolności jajników.
  • Menopauza wczesna: w wytycznych NICE oznacza menopauzę między 40. a 44. rokiem życia.
  • Menopauza wywołana: może nastąpić po zabiegach usunięcia obu jajników albo po leczeniu, które wyłącza czynność jajników, np. radioterapii lub chemioterapii. NICE dodaje, że menopauza może wystąpić wcześniej z powodu operacji, leczenia, choroby dziedzicznej albo z nieznanej przyczyny.

W jakim wieku i jakie objawy

Naturalna menopauza przypada zwykle między 45. a 55. rokiem życia, ale nie da się przewidzieć jej terminu u konkretnej kobiety. NICE zwraca uwagę, że osoby z niektórych mniejszości etnicznych i z niektórymi chorobami przewlekłymi trwającymi całe życie mogą przechodzić menopauzę wcześniej.

NICE wskazuje, że objawy mogą być od łagodnych do ciężkich, trwać krótko albo długo, a oprócz zmian cyklu obejmują poniższe grupy; WHO uzupełnia listę o poniższe przykłady.

Grupa objawówPrzykłady wg NICE i WHO
Naczynioruchoweuderzenia gorąca i poty; nagłe uczucie gorąca twarzy, szyi i klatki piersiowej, z zaczerwienieniem skóry, poceniem i kołataniem serca, trwające kilka minut
Urogenitalnesuchość pochwy; ból przy współżyciu i nietrzymanie moczu; według NICE także ból lub dyskomfort przy oddawaniu moczu
Nastrójobjawy depresyjne; wahania nastroju, depresja i lęk
Sentrudności z zasypianiem i bezsenność
Układ ruchuból stawów i mięśni
Życie seksualneniskie pożądanie seksualne

Kości i serce

Utrata gęstości kości przy menopauzie w istotnym stopniu przyczynia się do częstszej osteoporozy i złamań. Przewaga kobiet nad mężczyznami pod względem chorób układu krążenia stopniowo zanika wraz ze spadkiem stężenia estrogenów po menopauzie. NICE zaleca (niezależnie od powyższego), by dawać osobom w menopauzie informacje o zdrowiu kości i wracać do tematu na wizytach kontrolnych, oraz by tłumaczyć znaczenie utrzymania masy i siły mięśni przez aktywność fizyczną.

Jak rozpoznaje się menopauzę wg NICE

Zalecenia NICE dotyczą kobiet (a także mężczyzn transpłciowych i osób niebinarnych z płcią żeńską w akcie urodzenia), które mają objawy związane z menopauzą. Rozpoznanie opiera się głównie na objawach i cyklu, a nie na badaniach krwi.

SytuacjaPostępowanie według NICE
Zdrowa osoba w wieku 45 lat lub więcej z objawami; niedawno zaczęły się objawy naczynioruchowe i zmienił się cyklrozpoznanie perimenopauzy bez badań laboratoryjnych
Zdrowa osoba w wieku 45 lat lub więcej, bez miesiączki od co najmniej 12 miesięcy, niestosująca antykoncepcji hormonalnejrozpoznanie menopauzy bez badań laboratoryjnych
Zdrowa osoba w wieku 45 lat lub więcej, po usunięciu macicyrozpoznanie menopauzy na podstawie rodzaju i układu objawów, np. objawów naczynioruchowych
Wiek 45 lat lub więcejnie używa się do rozpoznania: hormonu antymüllerowskiego, inhibiny A i B, estradiolu, liczby pęcherzyków antralnych ani objętości jajnika
Antykoncepcja złożona (estrogen z progestagenem) albo wysoka dawka progestagenunie używa się FSH do rozpoznania menopauzy
Wiek 40 do 45 lat, objawy i zmiana cyklumożna rozważyć oznaczenie FSH w surowicy, by potwierdzić menopauzę
Poniżej 40 lat, podejrzenie menopauzymożna rozważyć oznaczenie FSH; zob. niżej przedwczesna niewydolność jajników

NICE zastrzega, że menopauzę trudno rozpoznać u osób przyjmujących leczenie hormonalne, np. z powodu obfitych krwawień miesiączkowych. WHO dodaje, że wiele kobiet przestaje miesiączkować przed menopauzą, np. po niektórych zabiegach lub przy niektórych lekach hormonalnych, a mimo to mogą mieć inne zmiany związane z przejściem menopauzalnym.

Przedwczesna niewydolność jajników (poniżej 40 lat)

Według NICE rozpoznaje się ją u osób poniżej 40. roku życia na podstawie objawów, w tym braku lub rzadkich miesiączek (z uwzględnieniem tego, czy macica została usunięta), oraz podwyższonego FSH w dwóch próbkach krwi pobranych w odstępie od 4 do 6 tygodni. Nie rozpoznaje się jej na podstawie jednego badania krwi i nie używa rutynowo hormonu antymüllerowskiego. Przy wątpliwościach NICE zaleca skierowanie do specjalisty z doświadczeniem w menopauzie lub medycynie rozrodu.

NICE zaleca takim osobom, o ile nie ma przeciwwskazań, wybór między hormonalną terapią menopauzalną a złożoną antykoncepcją hormonalną. Osobne zalecenie dotyczy wsparcia psychologicznego: NICE zaleca je osobom z wczesną menopauzą (40 do 44 lat), które cierpią z powodu rozpoznania lub jego skutków.

Co wpływa na jakość życia

  • Nasilenie objawów różni się bardzo między kobietami, a część z nich ma objawy przez kilka lat.
  • Objawy mogą wpływać na codzienne aktywności i jakość życia, dlatego WHO zaleca omawianie z lekarzem tych, które szkodzą zdrowiu i samopoczuciu, z uwzględnieniem wywiadu, wartości i preferencji pacjentki.
  • NICE zaleca indywidualne podejście i dostosowanie postępowania, jeśli objawy zmieniają się w czasie.

Kiedy iść do lekarza

  • Gdy objawy utrudniają codzienne życie albo budzą niepokój: WHO zaleca omówienie ich z lekarzem.
  • (Rada redakcji:) gdy objawy i zmiany cyklu pojawiają się przed 45. rokiem życia, nie czekaj. Dla wieku 40 do 45 lat i dla podejrzenia menopauzy poniżej 40 lat wytyczne NICE dopuszczają oznaczenie FSH. Nie zamawiaj badań hormonalnych na własną rękę, bo wynik trzeba interpretować w kontekście objawów i wieku; w wieku 45 lat i więcej NICE zaleca u zdrowych osób z objawami rozpoznanie bez badań laboratoryjnych (warunki w tabeli wyżej) i wymienia badania, których do tego nie należy używać.
  • Gdy obniżony nastrój przypomina depresję: NICE zaleca stosować jej wytyczne dotyczące depresji równolegle z zaleceniami dla menopauzy.
  • Gdy stosujesz terapię hormonalną i masz macicę, a pojawia się niezaplanowane krwawienie z pochwy: NICE mówi, że w pierwszych 6 miesiącach systemowej HTM albo w ciągu 3 miesięcy od zmiany dawki lub preparatu krwawienie jest częstym działaniem niepożądanym, ale po tym czasie należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza.
  • Gdy leczenie nie poprawia objawów albo daje przewlekłe działania niepożądane: NICE zaleca skierowanie do lekarza z doświadczeniem w menopauzie.
  • Gdy są przeciwwskazania do HTM albo niepewność, jak leczyć: NICE zaleca rozważyć skierowanie do takiego specjalisty.
  • Krwawienie z pochwy po 12 miesiącach bez miesiączki należy zgłosić lekarzowi, nie czekając na kolejne objawy. (To rada redakcji; wytyczne NICE o podejrzeniu nowotworu kierują osoby od 55. roku życia z takim krwawieniem na ścieżkę onkologiczną.)

Opcje leczenia w zarysie

To tylko przegląd. Każda opcja ma korzyści i ryzyka, które NICE zaleca omówić z pacjentką indywidualnie, a leczenie ocenić po 3 miesiącach i potem co roku.

Hormonalna terapia menopauzalna (HTM)

NICE zaleca zaproponować HTM osobom z objawami naczynioruchowymi. Osobom z macicą oferuje się terapię złożoną, a po całkowitym usunięciu macicy sam estrogen; a gdy ktoś wybierze HTM, stosuje się najniższą skuteczną dawkę. Hormonalna terapia zastępcza może być skutecznym sposobem na złagodzenie objawów menopauzy, ale może też zwiększać ryzyko nowotworu piersi, błony śluzowej macicy i jajników. Rodzaje terapii, drogi podania i liczby dotyczące ryzyka opisuje poradnik hormonalna terapia menopauzalna: rodzaje i ryzyka. NICE zaznacza też, że nie należy oferować HTM w celu zapobiegania chorobom układu krążenia ani demencji.

Leczenie bez hormonów

  • Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) dostosowana do menopauzy: NICE zaleca rozważyć ją przy objawach naczynioruchowych jako uzupełnienie HTM, gdy HTM jest przeciwwskazana albo gdy ktoś woli jej nie stosować. Podobnie przy problemach ze snem (np. nocnych przebudzeniach) związanych z objawami naczynioruchowymi.
  • Fezolinetant: NICE zaleca go jako opcję przy umiarkowanych i ciężkich objawach naczynioruchowych, gdy HTM jest nieodpowiednia. Według ChPL Veoza jest wskazana do leczenia umiarkowanych do ciężkich objawów naczynioruchowych związanych z menopauzą. Według ChPL należy wykonać badania czynności wątroby przed rozpoczęciem leczenia i co miesiąc przez pierwsze trzy miesiące. Badania wątroby wykonuje się też, gdy pojawią się objawy sugerujące jej uszkodzenie, a leczenia nie wolno rozpoczynać, gdy aktywność ALT lub AST wynosi co najmniej dwukrotność górnej granicy normy albo gdy stężenie bilirubiny całkowitej jest zwiększone (np. co najmniej dwukrotnie). Pacjentka powinna natychmiast zgłosić się do lekarza przy zmęczeniu, świądzie, żółtaczce, ciemnym moczu, jasnych stolcach, nudnościach, wymiotach, braku apetytu lub bólu brzucha. Pełne warunki stosowania są w ChPL (pkt 4.3 i 4.4).
  • Leki przeciwdepresyjne (SSRI, SNRI) i klonidyna: NICE zaleca nie oferować ich rutynowo jako leczenia pierwszego rzutu samych objawów naczynioruchowych.
  • Suchość pochwy i dolegliwości urogenitalne: NICE zaleca estrogen dopochwowy, także u osób stosujących HTM systemową, a gdy jest przeciwwskazany albo niechciany, rozważenie nawilżaczy i lubrykantów niehormonalnych. Osobom z rakiem piersi w wywiadzie NICE zaleca przede wszystkim niehormonalne nawilżacze lub lubrykanty. U osób po raku piersi NICE dopuszcza rozważenie estrogenu dopochwowego, gdy leczenie niehormonalne nie pomaga; w listopadzie 2024 było to zastosowanie poza wskazaniami rejestracyjnymi. Osoby przyjmujące obecnie inhibitory aromatazy powinny szukać opcji leczenia razem ze specjalistą od raka piersi.
  • Preparaty ziołowe i suplementy: NICE zaznacza, że skuteczność i bezpieczeństwo nieuregulowanych preparatów hormonalnych są nieznane, a dla izoflawonów i pluskwicy groniastej (ang. black cohosh) są pewne dowody na łagodzenie objawów, ale preparatów jest wiele, a ich bezpieczeństwo jest niepewne.

Styl życia

Wytyczne NICE o menopauzie nie podają odrębnej listy zmian stylu życia leczących objawy. Mówią natomiast o trosce o kości i utrzymaniu masy oraz siły mięśni przez aktywność fizyczną. WHO podkreśla, że stan zdrowia przed perimenopauzą w dużej mierze wynika z wcześniejszego zdrowia, historii rozrodczej, stylu życia i czynników środowiskowych.

Antykoncepcja w perimenopauzie

  • W perimenopauzie ciąża nadal jest możliwa, a WHO zaleca antykoncepcję do upływu 12 kolejnych miesięcy bez miesiączki; przy metodach hormonalnych brak miesiączki może wynikać z samej metody, więc o zakończeniu antykoncepcji decyduj z lekarzem.
  • NICE zaleca dawać osobom z objawami informacje o antykoncepcji i odsyła do wytycznych FSRH o antykoncepcji po 40. roku życia.
  • FSRH: antykoncepcję złożoną można rozważać u kobiet bez przeciwwskazań do 50. roku życia także jako alternatywę dla HTM w łagodzeniu objawów. FSRH zaleca, by w wieku 50 lat zmienić antykoncepcję złożoną na inną odpowiednią metodę antykoncepcji (także gdy pojawią się przeciwwskazania lub ktoś woli z niej zrezygnować).
  • Jeśli potrzebna jest HTM, FSRH przewiduje, że można ją stosować równolegle z metodą antykoncepcyjną niezawierającą estrogenu. NICE przypomina w kontekście przedwczesnej niewydolności jajników, że HTM nie jest antykoncepcją.
  • Przy stosowaniu antykoncepcji złożonej stężenia estradiolu, FSH i LH są obniżone i nie nadają się do oceny statusu menopauzalnego. Zgodnie z NICE nie używa się wtedy FSH do rozpoznania menopauzy.
  • WHO przypomina, że w perimenopauzie i po menopauzie nadal można zarazić się chorobami przenoszonymi drogą płciową, w tym HIV.

Stanowiska WHO i FSRH dotyczą różnych rzeczy. WHO opisuje, do kiedy zaleca się antykoncepcję: do upływu 12 kolejnych miesięcy bez miesiączki. FSRH dotyczy wyłącznie antykoncepcji złożonej i zaleca, by w wieku 50 lat zmienić ją na inną metodę antykoncepcji, a nie z niej rezygnować. WHO zaznacza, że część hormonalnych metod antykoncepcji powoduje rzadkie lub zanikłe miesiączki, a NICE liczy 12 miesięcy bez miesiączki tylko u osób niestosujących antykoncepcji hormonalnej. Przy takich metodach brak miesiączki może więc wynikać z samej metody i nie wystarcza do uznania, że antykoncepcja jest zbędna. Moment zakończenia antykoncepcji ustal z lekarzem. Przegląd metod: przewodnik po antykoncepcji, ograniczenia metod złożonych: kto nie powinien stosować antykoncepcji złożonej, metody z samym progestagenem: minipigułka. (Zestawienie dwóch stanowisk to opracowanie redakcji.)

Komunikaty bezpieczeństwa

Sprawdziliśmy komunikaty regulatorów dotyczące fezolinetantu i leczenia menopauzy. Podmiot odpowiedzialny (Astellas Pharma) w porozumieniu z EMA rozesłał pracownikom ochrony zdrowia komunikat (DHPC) o ryzyku polekowego uszkodzenia wątroby; stwierdza w nim, że ciężkie uszkodzenie wątroby obserwowano przy tym leku. Zalecenia z komunikatu są już w polskiej ChPL (pkt 4.4). Stan komunikatów regulatorów sprawdzono 29-10-2026 (wyszukiwanie ogólne, bez przeglądu stron URPL i EMA).

Karty substancji i dalsze kroki

Źródła

Stan źródeł: 29-10-2026, data przeglądu karty: 29-10-2026, następny przegląd do 04-2027. Autor: Redakcja e-umed.pl. Treść nie przeszła recenzji lekarskiej.

Podobne wpisy